Ahmet Özhan: Ölçü, az yemektir

Ölçü, az yemektir
Giriş Tarihi: 17.11.2026 15:37 Son Güncelleme: 17.11.2026 15:37
“Yemek sanatları” meselesine ben sanat olarak bakamıyorum. Biz her şeye İslami bir disiplin içinden bakmayı seven, orada huzur bulan insanlarız. Bana bu işler sanat ya da kültürden çok, insanın farkındalıksızlığını anlatıyor gibi geliyor. Çok yemek beşerî bir zaaftır. Ölçü, az yemektir. Kemalatta da ölçü az yemektir, sıhhatte de, sosyalleşmede de öyle…

İnsan yaşayabilmek için beslenmek zorundadır; bu, bedenin tabii bir ihtiyacıdır. Ne var ki beslenmenin temelinde bir denge mekanizması olması icap eder. Fazla gıda bedene yük olduğu gibi organların sağlığını da bozar.

Bizim hayat anlayışımızda Ramazan orucu diye çok önemli bir mefhum var. Bugün Ramazan, başlı başına konuşulması gereken bir deformasyona dönüşmüş durumda; ama bu ayrı bir bahis. Orucun hikmeti, bedeni hiç değilse bir ay boyunca fazla gıdadan uzak tutmaktır. Çünkü fazla gıda vücutta ekstra bir enerji doğurur; bu enerjiyi kullanmaya ise pozitif yanımız değil, nefs-i emmare dediğimiz negatif yanımız meyleder. O enerjinin bir yerde harcanması, bunun için de bir eylem gerekir ve bu eylem, vurup kırmaktan her türlü aşırılığa, hatta cinselliğe kadar uzanabilir. Bütün bunların kökeninde yemek, daha doğrusu kötü beslenme vardır.

Efendimiz'in sofrası

Her konuda olduğu gibi bu konuda da yegâne örneğimiz Resulullah Efendimiz'dir. Efendimiz normal şartlarda günde iki öğün yerdi, biri sabah biri akşam; prensibi buydu. Ancak tek öğünle yetindiği de çok olmuştur. Zaman zaman öyle olmuştur ki sabah yediyse akşam, akşam yediyse sabah aç kalmıştır.

Bunu sosyolojik şartlara bağlayıp "o dönemde yiyecek bulunmuyordu" diyenler var. Ben bu tartışmaya fazla girmek istemem; çünkü Efendimiz öyle bir cazibe merkezi ki etrafında imkân sahibi insanlar da eksik olmamıştır. Sevdiği aç dururken kim rahat eder? On tane sürüsü olan bir sahabe düşünün, Efendimiz'in âşığı; Efendimiz karnına taş bağlıyor, o ise sürüleriyle ortada. Böyle sevgi de olmayacağına göre bu argüman bana pek makul gelmiyor. Bütün muhitin yoksul olması, meseleyi akla uygun biçimde açıklamaya yetmiyor.

Efendimiz yemeğe iltifat etmemiş, yeteri kadarını almış, yetindikten sonrasını derhal dağıtmıştır. Çünkü gıda, ayakta durabilmemiz ve kulluğumuzu yerine getirebilmemiz için gerekli olan bir şeydir; fazlası değil.

Doyumsuz bir çağ

Bugünkü beslenme biçimine baktığımızda aşırılığı, nefsaniyeti, doymazlığı, şımarıklığı görüyoruz. Eskiden yiyip çıkaran, sonra yeniden yiyenlerin bulunduğu anlatılır; bugün de bunu yapanlar var. Zevk almak için yiyen fakat fiziği bozulmasın diye yediğini çıkaran insanlar... Bütün bunlar insanlığın bozulmasından başka bir şey değil.

Bir de lezzet-perestlik var. Cenab-ı Hak dilimize acıyı, ekşiyi, tatlıyı, tuzluyu ayırt etme duyusunu vermişse, bu duyuları tatmin etmek elbette bizim konfor alanımızdır. Fakat aşırıya kaçmadan, ihtiyaç kadar. Ölçü kaybolduğunda iş nefsaniyete döner.

Sonuçta beden, kadın erkek fark etmeksizin deforme oluyor: kocaman bir göbek, onun getirdiği ağırlık, nefes darlığı, altüst olmuş kan değerleri. İnsan, işkembesini büyütüp şekeri yükseldikçe başı önüne düşerek uyuklasın diye mi yaratıldı? Hangi açıdan bakılırsa bakılsın, bunun insan ontolojisinde bir karşılığı yok.

İşin bir de israf yönü var. Dünyanın bir yerinde çocuklar açlıktan ölürken başka bir yerde kapı önlerine atılan yemek artıklarıyla zenginlikleri ve şöhretleri konuşulan insanlar var. Bu dünya bunun için yaratılmadı. "Allah israf edenleri sevmez" diye bir ayet var; "komşusu açken tok yatan bizden değildir" buyuran bir peygamberin ümmetiyiz. Buna rağmen Afrika'da, Gazze'de çocuklar açlıktan ölürken biz mide fesadına uğrayıp mide ilaçlarıyla sırt üstü kıvranıp duruyoruz. Bu, insanlıkla bağdaştırılabilecek bir durum değil. Ekonomi, psikoloji, vicdan ya da tıp, hangi açıdan yaklaşırsak yaklaşalım, bugünkü beslenme biçiminin savunulabilecek bir yanı yok.

Her şeyi hızlı tüketiyoruz, zamanı da. "Hemen ayakta bir şeyler atıştıralım" dediğimiz her şey kan değerlerimizi fevkalade bozuyor. Sağlık bir emanettir, oysa ona kimse özen göstermiyor. Bir de fast food anlayışı var; gençler onunla büyüyor, onlara sempatik geliyor, ayaküstü atıştırıp geçiyorlar. Gençler oradaki zararı zaten tam kavrayamıyor. Kolesterol de şeker de ilerleyen yaşlarda ortaya çıkıyor, ama temeli gençlikte atılıyor.

Bu yüzden "yemek sanatları" meselesine ben sanat olarak bakamıyorum. Biz her şeye İslami bir disiplin içinden bakmayı seven, orada huzur bulan insanlarız. Bana bu işler sanat ya da kültürden çok, insanın farkındalıksızlığını anlatıyor gibi geliyor.

Coğrafya ve gıda

İnsanın doğduğu yerle yediği şey arasında bir bağlantı var. Anne babanın bedenini kuran besinler çevrenin ürünlerinden oluşuyorsa, bunların birleşiminden ortaya çıkan çocuk da o gıdalara yakınlık duyabilir. Ama bunu ontolojiden çok sosyolojiyle açıklamak daha doğru olur. Niye? Çünkü çocuk doğuyor ve çevresinde ne görüyorsa onu görüyor. Urfa'da doğan çocuk sofrada çiğ köfte görüyor, doğal olarak çiğ köfteye meylediyor.

Ben de Urfalıyım. Dünyaya geldiğimde annemle babam üç yıldır Urfa'nın ununu, isotunu, havasını, suyunu içlerine çekerek bedenlerini bu topraklarla güçlendirmişlerdi. Onların bedeninden bana bir yatkınlık geçmiş olabilir, bunu da anlamaya çalışırım. Çiğ köfteyi çok severim; sebebi bu mudur, bilemiyorum. Ailemin bana sürekli Urfa'yı anlatması, doğduğum şehre duyduğum sempati de şuuraltından beni yönlendirmiş olabilir.

Karadeniz insanına bakalım. O çırpıntılı deniz, hamsinin hareketliliği, sarp dağlar, yaylalar... Bunlar insanın karakterine, hatta folklorüne yansır; hep bir acelecilikten söz edilir. Orta Anadolu insanı için de buğdayla çok beslendiği için ağırkanlı olduğu, yavaş hareket edip yavaş düşündüğü söylenir. Yani bir yörenin beslenme biçimi, toprağın verdiği ürünler insanları belli bir yönde şartlandırıyor; bence bu anlaşılabilir bir şey. Çünkü insan yediğinin karakteriyle karakterlenir. Bu konuda hadis de var.

İnsanın, yediğinin karakterine bürünmesinin başka bir veçhesini de içki ve domuz eti yasağında da görebiliriz. Alkolden uzak duruyoruz. Gerekçe belli: aklımızı yerinden alıyor, sarhoş olup saçmalıyoruz. Peki, domuz eti yenince sarhoş olunmuyor ki; onun için de etin barındırdığı olumsuz özellikler gibi bir dizi sebep sayılıyor. Öte yandan Batı domuz yiyor ve bütün zihinsel faaliyetler, buluşlar onlardan çıkıyor. O hâlde mesele şu: domuzun karakteriyle karakterlenmemek önemli. Eşini kıskanmıyor, pislik yiyor, kendisi pis, temizlenmek gibi bir derdi yok; çamurun içinde yatıp orada uyuyabiliyor.

Boş mide, dolu fikir

Peki, tasavvufun önerdiği bir yeme içme biçimi var mıdır? Büyüklere sormuşlar: "Siz bu idrak seviyesine nasıl geldiniz?" Verilen cevabın özü hep aynıdır: açlıkla.

Yani orta beyin dediğimiz sindirim sistemini, mideyi ve bağırsakları mümkün olduğunca boş bırakmak ve bedenin enerjisinin üst beyinde kullanılmasına imkân vermek. Orta beyinde fazlalık olduğunda uyku basar; bu, şekerin yükselmesidir. İnsan hantallaşır, iş göremez hâle gelir, hareketten uzaklaşır. Üstelik nefs-i emmareyi de çok tetikler. Orucun hikmeti de buradadır: orta beyni boş bırakıp bedenin enerjisini tefekkürde kullanmak, eşyanın hakikatine doğru yol almak, yani sülûk etmek.

Ölçü, az yemektir. Kemalatta da ölçü az yemektir, sıhhatte de, sosyalleşmede de… Fahreddin Efendi Hazretleri, bir yere yemeğe davet edildiklerinde giderken "Altlık yapın" dermiş; yani gitmeden önce karnınıza bir şeyler atıştırın. Aksi hâlde gittiğiniz yerde açlıktan önünüze geleni yerseniz, insanlar "Bunlar çok mu açmış?" diye düşünür. "Az alayım, teşekkür ederim, çok güzel olmuş" derseniz değerli olursunuz.

Oysa çok yemek beşerî bir zaaftır. Kemalatta beşerî zaaflara yer vermemek, en azından onları en aza indirmek gerekir. Bütün meselenin özü de budur.

BİZE ULAŞIN