"Psikoterapi masum mu?" diye sormak ilk bakışta tuhaf gelebilir. İnsanoğlunun acısını azaltmaya, ıstırabını anlamlandırmaya, yaralarını fark etmeye çağıran bir uğraşın masumiyetinden neden kuşku duyalım?
İşte bu kuşku önemli. Çok önemli… Çünkü terapi insanı iyileştirmek için insana yaklaşırken, insanı kendi kavramlarının içine kapatabilir. Terapist olarak benimsediğimiz yöntem, bir süre sonra neyi duyacağımızı, neyi göreceğimizi belirleyebilir. İnsanı anlamak için benimsediğimiz bir kuram, insanı bir şablona mahkûm edebilir. Terzinin elbiseyi insana göre biçmesi değil, insanı elbiseye göre kesmesi gibi. Terapist olarak insanla karşılaşmanın doğal titreşimini yaşamak yerine çerçevelenmiş bir "terapi yapıyor" olabiliriz.
Rahmetli yönetmen Osman Sınav'dan dinlediğim bir hatıra terapi odasında çok sık aklıma düşer. Önemli bir sahneyi çekmektedir. Oyunculardan istediği sonucu bir türlü alamaz. Aynı sahne defalarca tekrarlanır. Sonunda oyuncularına bağırır:
"Oynamayın oğlum… Oynamayın!"
Sonra söylediği sözün tuhaflığını fark eder. "Oynamayın!" diye seslendiği insanlar oyuncudur. İşleri oynamaktır. Kendisi de oyuncuları yöneten yönetmen koltuğunda oturmaktadır. Paradoks tam burada başlar: Bir oyuncuya "Oynama!" demek ne demektir?
"Oynama!" demek "Rolünü bırak" demek değildir. "Rolün arkasına saklanma!" demektir. "Ezberlediğin jesti gösterme. Üzüntüyü taklit etme; o sahnede üzülmenin mümkün olduğu yere kadar git. Karakterin korkusunun nasıl görünmesi gerektiğini bize gösterme; o korkunun gerçekleşebileceği koşulların içine al kendini."
İyi oyuncu rolünü terk etmez. Fakat rolün, kendisi ile hayat arasına girmesine izin vermez.
Terapi odasında danışanımı dinlerken kendime soracağım soru da aşağı yukarı böyle: Oynuyor muyum, yaşıyor muyum? Bu odada zaafları, kırıkları, hatıraları, korkuları ve kendi kör noktaları bulunan bir insan olarak mı oturuyorum; yoksa iyi eğitilmiş, ölçülü, resmî ve mesafeli bir "profesyonel" olarak mı?
İkincisinin gerekli olduğunu hepimiz biliyoruz ve mesleğe başlarken sıkı tembihler aldık: "Terapi arkadaşlık değildir. Terapistin eğitimi, yöntemi, sınırları ve mesleki sorumluluğu vardır." Fakat bu tembihlerin iki ucu keskin bıçak gibi dinlenmesi gerek. Çünkü öbür uçta şöyle kanlı bir tablo bekler bizi: "Terapist, terapistliğini iyi oynadığı için karşısındaki insanı kaybedebilir."
Irvin Yalom'un Günübirlik Hayatlar'da aktardığı bir danışan sözünü okuduğumda hem korktuğumu hem ümitlendiğimi itiraf edeyim: Danışanı Yalom gibi efsane bir terapiste, kabaca, "Merak etme Irv, terapistlik tasladığın zaman fark ediyorum" der. Ne kadar incitici bir cümle! Ama bir o kadar kıymetli. Kıymetli çünkü danışan yalnızca terapistin söylediklerini dinliyor değil; söylenen sözün nereden geldiğini duyuyor: "Bunu bana gerçekten sen mi söylüyorsun, yoksa terapistlerin böyle zamanlarda söylemesi gerekeni söylemen gerektiği için mi söylüyorsun?" Terapi odasının en zor sorularından biri budur.
Kutunun içinde gerçekten bir mücevher var mı?
Umberto Eco'nun İtalyan yönetmen Luchino Visconti'ye atfettiği bir yönetmenlik uygulaması meseleyi başka bir yerden açıyor.
İki oyuncunun, içinde çok değerli bir mücevher bulunduğu varsayılan bir kutu hakkında konuşacağı bir sahne düşünelim. Senaryo gereği kutu hiç açılmayacaktır. Seyirci içindekini hiçbir zaman görmeyecektir. Dolayısıyla kutu boş olabilir ya da kutunun içinde ucuz bir imitasyon olabilir. Fakat Visconti kutuyu boş bırakmaz. Çok değerli bir mücevheri bulup kutunun içine koyar. Oyuncular kutunun içinde gerçekten servet değerinde bir şey bulunduğunu bilirler. Seyirci mücevheri görmeyecektir. Kamera mücevheri görmeyecektir. Kutu açılmayacaktır. Açılsa bile imitasyon ile gerçek mücevher farkı anlaşılmayacaktır.
Öyleyse neden?
Çünkü oyuncu, içinde paha biçilmez bir şey bulunan kutuyu, boş bir kutu gibi tutmaz. Parmaklar biraz daha ihtiyatla kapanır. Kutu masaya bırakılırken hareket fark edilmeyecek kadar yavaşlar. Belki oyuncular konuşurken bir an gözlerini kutuya indirirler. Bunların hiçbiri yönetmenin tek tek tarif edebileceği hareketler değildir. Kutunun içindeki gerçeklik, oyuncunun bedenine sızar, parmak uçlarına dokunur, tüm bedenine ruh üfler. Oyuncu "çok değerli bir şey tutuyormuş gibi" yapmak zorunda değildir. Değerli bir şey tutmaktadır.
Burada oyunculukla psikoterapi arasında benim için çok önemli bir köprü kurulur: "Varoluş şiirden müstağnidir." YaSin Suresi'nin bu ayeti, varlığın ve yaşamın ele avuca gelmezliğini, yatışmaz akışını öylesine zarafetle vurgular ki, varoluşun kendisiyle gerçekten temas kurduğunuzda tanımlardan vazgeçer, şablonları yırtar, kalıpları unutursunuz. Ne kadar güzelleme yaparsanız yapın, söylenen, varoluşa karşılık gelmez, varlık söyleneni yeniden ama hep yeni doğurur. Terapi Odası'nda da vaaz kürsüsünde de film setinde de sahicilik doğru cümleyi bulmakla değil, karşımızdakinin gerçekten var olduğunu hatırlamakla başlar.
Terapistin karşısında her daim orijinal ve otantik, tekrarlanmayan ve kopyası olmayan bir insan vardır. Bir "depresyon vakası" değildir. Bir "bağlanma örüntüsü" değildir. "Borderline özellikleri bulunan danışan", "travma öyküsü olan", "kaçıngan bağlı", "direnç gösteren hasta" olmaktan fazlasıdır. Bütün bunlar onu anlamak için kullandığımız kavramlar olabilir. Fakat onu hiçbirinin içine tıkıştırmak zorunda değiliz. Karşımızda, daha önce dünyaya hiç gelmemiş ve bir daha da gelmeyecek, olup bitmiş değil, hâlâ olmakta olan bir varoluş oturmaktadır. Onun çocukluğu bir kere yaşanmıştır. Annesinin gözleri ona bir kere öyle bakmıştır. Kaybettiği insanı tam onun kaybettiği biçimde başka hiç kimse kaybetmemiştir. Derin üzüntüsü ve tarife gelmez acısı, kitaplarda yazan "Yas Evreleri"nin sırasına uymak zorunda değildir. Korkuları, arzuları, utançları, bedeni, hafızası, unuttukları, kendisine bile anlatmadığı hikâyeleriyle o insanın ikinci bir nüshası yoktur.
Ve dahası, onunla yaptığımız bu görüşmenin de ikinci bir kopyası olmayacaktır. Gelecek hafta yine aynı koltuklarda otursak bile iki taraf da artık aynı insan değildir. Terapinin sahiciliği tam burada başlar: Kutunun içinde gerçekten bir mücevher olduğunu unutmamakta.
Elimdeki ampul
Tıp fakültesi yıllarımdan bir sahne hâlâ aklımdadır. İleri derecede kanser olan hastamın serumuna bir ampul ilaç enjekte edecektim. Ampulü her zamanki soğukkanlılığımla aldım, başına hafifçe vurup kırdım. Elimde tuttuğum şey küçücüktü. Birkaç gram. Başparmağımla işaret parmağım arasına sığacak kadar. Sonra bir anda ampuldeki ilacın kemoterapinin yeni yeni başladığı o günün şartlarında (Seksenli yıllar) ne kadar pahalı olduğunu düşündüm. Yine de asıl ağırlığı fiyatından gelmiyordu. O küçücük ampul, hasta için ölmek ile yaşamak arasındaki eşiği temsil ediyordu. Bunu fark ettiğim anda alnıma terlerin hücum ettiğini hatırlıyorum. Elimdeki ampul birden ağırlaşmıştı. Sanki odada yer çekimi on katına çıkmıştı. Enjeksiyonu kazasız belasız tamamladığımda yaşadığım küçük zafer duygusunu da hatırlıyorum.
Bugün geriye dönüp baktığımda, Visconti'nin kutusuyla o ampul arasında bir akrabalık görüyorum. Bir şeyi değerliymiş gibi tutmak başka, değerli olduğunu bilerek tutmak başka. Peki, bir insan? Bir insan nasıl tutulur?
Elimize sığmayan, tanımlarımızı aşan, kendi içinden taşan bir insanın hikâyesi bize emanet edildiğinde ellerimiz neden terlemiyor? Asıl soru budur: Terapi ne zaman "oyun" olmaya başlar?
Terapi kaçınılmaz olarak belirli bir kuramsal çerçevede gerçekleşir. Bir odası vardır. Bir süresi vardır. Ücreti vardır. Rolleri vardır. Etik sınırları vardır. Terapistin öğrendiği kuramlar, teknikler, müdahaleler vardır. Bunları yok saymak terapiyi daha sahici ve masum yapmaz. Tersine, terapiyi belirsiz ve kimi zaman tehlikeli bir ilişkiye dönüştürebilir.
Sorun, "terapötik çerçeve" diye üzerine titrediğimiz o sınırların varlığı değildir. Sorun, çerçevenin "her şey" oluşudur. Bir süre sonra çerçevenin içindeki insanı görmemeye başlamaktır. Bir insan ağlarken terapistin zihninde yalnızca "duygu regülasyonu" başlığı açılıyorsa, bir sessizlik yaşandığında karşısındakinin sessizliğini duymak yerine "direnç" kavramını devreye sokuyorsa; danışanın terapiste duyduğu öfke, teknik bir alışkanlıkla bir "aktarım" örneğine dönüştürülüyorsa, psikoloji kuramları insanı anlamanın yolu olmaktan çıkıp insanı erişimi engelleyen süslü bir duvara dönüşebilir.
Kelimeler doğru olabilir. Formülasyon doğru olabilir. Müdahale de yerinde ve isabetli olabilir. Fakat danışan, kendisine "yerinde" davranılmasını değil, susamışın su araması gibi kendisine gerçekten temas edilmesini umuyordur. Terapinin masumiyeti, terapinin kendi içeriğinden değil kullanım bağlamında burada sorgulanabilir.
Terapist karşısındaki insanı kendi diline tercüme ederken ondan ne eksiltiyor? Onu anlamak adına onu sınıflandırırken neyi görünmez hâle getiriyor? Terapistin "iyileştirme" arzusunun içinde, karşıdakinin nasıl biri olması gerektiğine dair gizli bir tasarımı var mı? En rahatsız edici olanı ise şu: Terapist danışanı mı dinliyor, yoksa öğrendiği kuramın danışanın ağzından doğrulanmasını mı bekliyor?
Terapist olduğunu unutmak
Burada tehlikeli bir cümle kurmak istiyorum: Terapistin gerektiğinde terapist olduğunu unutması gerekir.
Tehlikeyi büyütmemek adına arkasından ikinci cümleyi kuruyorum: Terapistin terapist olduğunu unuttuğunu da unutmaması gerekir.
Paradoks burada. Oyuncudan beklenenin "oyuncu" olduğunu unutması gibi. İyi oyuncu sahnenin içinde gerçekten ağlayabilir. Karşısındaki oyuncuya gerçekten öfkelenebilir. Bir an için canlandırdığı karakterle arasındaki mesafe ortadan kalkabilir. Ama sahnenin bir sahne olduğunu bütünüyle unutursa oyun çöker. Terapist için de benzer bir çift bilinç gerekebilir. Bir yanı kuramı, sınırları, etik sorumluluğu, zamanı ve ilişkiyi gözetir. Öteki yanı ise bütün bunların arkasına saklanmadan insanın karşısında insan olarak bulunur. Marifet, bu ikisinden birini seçmek değildir. İkisini aynı anda yürütebilmektir: Yöntemi bilmek ama yöntemin arkasına saklanmamak. Sınırı korumak ama sınırı duvara çevirmemek. Mesafeyi kaybetmemek ama mesafeyi ilgisizliğin paravanı hâline getirmemek. Teknikleri kullanmak ama insanı tekniğin nesnesine dönüştürmemek. Terapist olmak ama "terapistlik taslamamak."
Osman Sınav'ın "Oynamayın oğlum!" diye bağırdığı yerde başlayan soru, Yalom'un danışanının "terapistlik tasladığını fark ediyorum" dediği yerde derinleşiyor ve Visconti'nin kutusunda cevaba dönüşüyor: İçeride mücevher var.
Evet, terapi odasında mücevher var: İnsan. Terapistin tüm bildiklerinden önce ve sonra bilmesi gereken budur. İnsanın, insan olarak varlığını gerçekten ciddiye aldığımızda sesimizin tonu değişir. Soracağımız soruyu daha dikkatli seçeriz. Sessizlikleri merakla ve şefkatle bekleriz. Bir teşhis yapıştırmakta ve yakıştırmakta aceleci olmayız. Bildiklerimizden o kadar emin olmayız.
Parmak uçlarımızda bir hikâyenin akışına yön verdiğimizi bilirsek, o küçücük kemoterapi ampulünü tutar gibi yeniden terleyebiliriz. Bu, kötü bir şey değildir elbette. Hâlâ bir insanla karşılaştığımızın nişanesidir.
Terapistin söylemekte zorlanacağı o cümleyi kuralım şimdi: İnsan benim bildiklerimden fazlasıdır. Her zaman.
Terapinin masumiyete olmasa da mahcubiyete en çok yaklaştığı yer tam da burasıdır: Terapiyi masum kılacak olan, terapinin bütünüyle masum olamayacağını kabul etmektir.
