İslâm medeniyetinde aile, yalnızca insanların aynı çatı altında yaşadığı bir kurum olarak görülmez. Aile; ahlâkın öğrenildiği, merhametin hissedildiği, insanın kendisini ve Rabbini tanımaya başladığı ilk mektep olarak kabul edilir. Bu sebeple bir insanın karakteri değerlendirilirken sadece bilgisine veya makamına değil, hangi terbiyeden geçtiğine de dikkat edilir. Nitekim çocuğun "hamuru" evde yoğrulur.
Bir çocuğun dünyaya bakışı, ilk kez ailesinin yüzünde şekillenir. Güveni, korkuyu, sevgiyi, sabrı, öfkeyi, paylaşmayı ve hatta susmayı bile önce aile içinde öğrenir. Bu yüzden aile sadece biyolojik bir birliktelik değil; insan ruhunun inşa edildiği en temel zemindir.
Bugün modern hayatın en büyük krizlerinden biri de tam burada ortaya çıkar. İnsanlık teknik olarak ilerlerken, aynı zamanda evlerin içindeki manevî dili kaybetmeye başlar. Çocuklara daha fazla eşya sunulur; fakat daha az vakit ayrılır. Aynı sofraya oturulur; fakat aynı hissiyat paylaşılamaz. İnsanlar birbirlerinin hayatlarını bilir; ancak birbirlerinin kalbine temas edemez hâle gelir.
Oysa İslâm düşüncesinde aile, insanın dünyaya hazırlanma alanıdır. Bu sebeple Kur'ân'da peygamber kıssaları anlatılırken aile sürekli merkezdedir. Hz. İbrahim'in teslimiyeti, Hz. Yakub'un sabrı, Hz. Yusuf'un iffeti, Hz. Musa'nın cesareti yalnızca bireysel faziletler olarak aktarılmaz; bunlar aynı zamanda bir terbiyenin meyvesi olarak görülür.
Hz. Peygamber'in hanesi ise bu terbiyenin en yüksek örneğini teşkil eder.
O evde, Allah'tan gelen vahiyler gündelik hayatın içine yerleşir. Sofrada, konuşmada, susmada, çocuklarla kurulan ilişkide, kısacası hayatın her ayrıntısında bir edep hissedilir. Hz. Ali'nin hikmeti, Hz. Fâtıma'nın zarafeti, Hz. Hasan'ın hilmi ve Hz. Hüseyin'in sadakati aynı manevî iklim içinde şekillenir.
Bu yüzden Ehl-i beyt'e dair anlatılar sadece tarihî hatıralar olarak okunmaz. Bu anlatılar aynı zamanda aile ahlâkının nasıl inşa edildiğini gösteren örnekler olarak değerlendirilir.
Hz. Peygamber'in terbiyesinde
Kaynaklarda Hz. Peygamber'in torunlarına olan sevgisi son derece dikkat çekici biçimde aktarılır. Hasan ve Hüseyin'den söz ederken kullandığı "Evlatlarımız ciğerparelerimizdir." ifadesi, aileye bakışın özünü içinde taşır. Bugünün insanı için bu yaklaşım oldukça sarsıcıdır. Çünkü modern kültür, çocuğu çoğu zaman başarı üzerinden değerlendirmeye alışmıştır. Nasıl bir okul kazandığı, hangi becerilere sahip olduğu, ne kadar başarılı olduğu konuşulur. Fakat kalbinin nasıl şekillendiği daha az önemsenir.
Oysa Hz. Peygamber'in terbiyesinde önce insanın gönlü inşa edilir.
"Hasaneyn" ile ilgili nakledilen rivayetlerden birinde "Şefkat denizinin bir kenarında Hasan, bir kenarında Hüseyin…" ifadesi yer alır. Bu cümle, Peygamber hanesindeki ruh hâlini anlamak açısından büyük önem taşır. Çocuk sevginin merkezinde durur; güven duygusunu günlük hadiselerin içinde öğrenir.
Merhametle büyüyen bir çocuk, dünyayı tehdit olarak görmez. Sevgiyle konuşulan bir evde yetişen insan, ilerleyen yıllarda öfkesini kontrol etmeyi öğrenir. Sürekli aşağılanan veya kıyaslanan bir ruh ise zamanla iç dünyasında kırılmalar yaşamaya başlar.
Bu nedenle Hz. Hasan hakkında rivayet edilen "Bu benim oğlum efendidir." hadisi son derece dikkat çekicidir. Resûlullah'ın bu sözü, bir çocuğa değer vermenin onun karakteri üzerindeki etkisini açık biçimde gösterir. Hz. Hasan'ın ilerleyen yıllarda öfkeyi büyütmeyen, çatışmayı derinleştirmeyen ve vakarını muhafaza eden tavrı, çocukluğunda aldığı bu merhamet terbiyesiyle doğrudan ilişkilidir. Aynı şekilde Hz. Hüseyin'in hakikat karşısındaki sarsılmaz duruşu da bir anda ortaya çıkmaz. Peygamber'in dizinin dibinde büyüyen bir kalp, zor zamanlarda Hakk'a sadakatin nasıl muhafaza edileceğini, her ne pahasına olursa olsun doğrudan vazgeçilemeyeceğini, yine o aile terbiyesiyle öğrenmiştir.
Çocuklukta alınan terbiye
Bu sebeple Kerbelâ yalnızca tarihî bir hadise olarak okunmaz. Orada görülen şey, yıllar boyunca inşa edilmiş bir ahlâkın neticesi olarak değerlendirilir. Hz. Hüseyin'i ayakta tutan güç, çocukluğunda öğrendiği hakikat duygusundan beslenir.
Halvetî kaynaklarında Hasan ve Hüseyin'in özellikle "rızâ", "sabır" ve "fedakârlık" kavramlarıyla birlikte anılması da dikkat çekicidir. Metinlerde onların "her kazaya râzı" ve "her belaya sabreden" şahsiyetler oldukları vurgulanır. Burada öne çıkan husus, acının yüceltilmesi değildir; insanın musibet karşısında ahlâkını koruyabilmesidir.
Nitekim Halvetî geleneğinde Hasaneyn'in şehâdetine dair anlatılar sadece tarihî bir yas olarak ele alınmaz; sadakatin, teslimiyetin ve hakikate bağlılığın sembolü olarak değerlendirilir. Günlük virdlerde dahi Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in "mazlumların şehidi iki imam" şeklinde anılması bunun önemli bir göstergesidir.
Burada dikkat çeken husus şudur: Bir insanı büyük yapan şey sadece bilgisi değildir. Asıl belirleyici olan, zorluk anında karakterini koruyabilmesidir. İnsan, hayatının kırılma anlarında, çocukluğunda aldığı terbiyeyi ortaya koyar
Modern insanın yaşadığı en büyük problemlerden biri de tam burada ortaya çıkar. Başarıya odaklanan hayat düzeni, karakter terbiyesini ikinci plana iter. İnsanlar çocuklarının güçlü kariyerlere sahip olmasını ister; fakat aynı ölçüde güçlü bir vicdan taşımalarını her zaman önemsemez.
Oysa medeniyetler, önce aile içinde kurulur.
Hz. Peygamber'in evi
Bir evin içinde dil nasıl kullanılırsa, toplumun dili de zamanla ona benzer. Çocuk anne-babasının birbirine bakışından, konuşma şeklinden, hatta susuşundan bile etkilenir. Terbiye çoğu zaman sözden önce hâl ile aktarılır.
Tasavvuf geleneğinde "hâl terbiyesi" denilen şey tam da budur. İnsan sadece anlatılanla değil, içinde yaşadığı iklimle şekillenir. Bu yüzden bir evin manevî havası, o evde büyüyen çocuğun ruhunda derin izler bırakır.
Hz. Peygamber'in evi de insanlığa tam olarak bunu öğretir.
O evde güç gösterisi yerine merhamet, korku yerine güven, hırs yerine vakar hâkim olur. İnsanlar birbirlerini susturarak değil, anlayarak terbiye eder. Çocuklar baskıyla değil, muhabbetle yetişir.
Bugün yeniden güçlü ailelerden söz etmek isteniyorsa, önce evlerin merkezine neyin yerleştirildiğini düşünmek gerekir. Çünkü çocuk en çok kendisine anlatılanlardan değil, içinde yaşadığı iklimden etkilenir.
Belki de modern dünyanın unuttuğu en önemli hakikat budur: Bir çocuğun ruhu nasihatle değil, şahit olduğu hayatla şekillenir.
Bu yüzden aile sadece bir barınma alanı değildir. Aile, insanın karakterinin kurulduğu yerdir ve medeniyetlerin geleceği, o evlerin içinde sessizce şekillenir.
