Dergâhta pişirilmek: İnsanın kemâl yolculuğu
"Hamdım, piştim, yandım…" (Hz. Mevlânâ)
İnsan terbiyesinde mutfak hizmetlerinin en çok öne çıktığı tarîkat, hiç kuşkusuz Mevlevîliktir. Öyle ki insanın insan olmayı, hattâ "Hazret-i İnsan" olmayı tâlim ettiği bu yerin adı, "matbah-ı şerîf"tir: Şerefli, mübarek, asil ve temiz pişme yeri. Demem o ki, mutfak hizmetleri sürecinde insanın kötü huy ve davranışlarından temizlendiği, edindiği asalet ve güzel ahlâkla şeref ve kıymet kazandığı değerli bir olgunlaşma ve olgunlaştırma yeridir tekke mutfağı.
Tasavvufun erdirici gücü, dergâhın mutfağında sırlanmıştır adeta. Esasında matbah-ı şerîfin ifâde ettiği bütün anlam alanı kelime mânâsında gizlidir. Arapçada matbah, "pişirme yeri" demektir. Bugünkü anlamda gastronomi hizmeti verilen bir yerde bedenen çalışmak gibi görünse de gerçekte orada mânevî bir eğitim süreci işlemektedir. Matbah-ı şerif, insanın bütün hamlık ve çiğliklerinden arınarak edep, ilim, hikmet, mârifet ve aşk ocağında pişerek olgunlaştığı mekânın adıdır.
Bu "pişirme" işi esasında ta insanın ahsen-i takvîm üzere ilk yaratılışına kadar dayanmaktadır. Zira ilk pişirme, yeryüzünde kendisine halîfe olarak yarattığı insanın toprağını Cenâb-ı Hakk'ın, celâl ve cemâl tecellîlerinin hakîkati üzere pişirmesi ânında gerçekleşmiştir. Dolayısıyla insanın ilk "pişiricisi" Allâhu Teâlâ Zülcelâl ve Tekaddes Hz., ilk mutfak da o ilk yaratış ânıdır esasında. İşte o anda nasıl ki insan, pişirilen topraktan yaratılan bedenine Cenâb-ı Hakk'ın üflediği ruhla dirilmişse, tarîkata giren tâlip de ilk olarak "atıldığı" mutfakta, Allah dostu kâmil bir aşçı dedenin terbiyesinde rûhen ve mânen yeniden dirilir. İçini dışını istilâ eden, adeta varlığını boğan her türlü mâsivâ bağlarından kurtularak mâneviyat dünyasına daha güçlü bir şekilde yeniden doğar. Böylece insan, en güzel kıvam ve mizâcına, aslına lâyık bir hayat mertebesine yeniden kavuşur.
Ateş arındırır
Mutfağın en önemli pişirme enstrümanı olan ateş, en etkili arındırma ve temizleme aracıdır aynı zamanda. Hiçbir kalıntı bırakmadan maddeleri temel elementlerine ayıran ve mikropları tamamen yok eden etkili bir temizleyicidir ateş. Tıpta ve laboratuvarda mutlak sterilizasyon sağladığı gibi, hastalıklı veya tehlikeli atıkların yayılmasını önlemenin en güvenli yolu da onları yakarak küle çevirmektir. Doğada kontrollü yangınlar bir temizlik mekanizmasıdır. Ölü bitki örtüsünü, zararlı böcekleri ve hastalıkları temizler. Küller toprağı besler ve yeni bitkilerin yeşermesi için alan açar. Simyada ateş, maddeleri saflaştıran (örneğin altını cürufundan ayıran) en tesirli elementtir.
Bu özellikleriyle bağlantılı olarak birçok kültürde ateş; günahlardan arınıp temizlenmeyi, eskiyi yakıp yeniyi başlatmayı ve kutsal temizliği simgeler. İslâm dinine göre de dünya hayatında işlenen günahların en etkili temizleyicisi, âhiretteki cehennem ateşidir. İşte dergâhtaki mutfak ateşinde iyice pişen derviş de nefsin her türlü kötülüğü emredici vasıflarından, bedenin insanı azdırıp saptırıcı şehvet dürtülerinden, dünyanın ayartıcı sanal çekiciliklerine kapılma güdülerinden temizlenip arınır. Yerine rûhu ve kalbi yeniden canlandırıcı huy, bilgi ve sevgi tohumları yeşerir. Ruh, bedene girmesi hasebiyle kendisinde ârız olan illetlerinden kurtulup yeniden arınır; kalp, yorucu yüklerini atıp yeniden dirilir. Kısacası dünyadayken düştüğü bir dergâhın mutfak ateşinde pişen insan, hamlığından kurtulur ve ilâhî aşk ateşiyle yanar ki, yarın cehennem ateşinde yanmasın.
Mevlevîlikte matbah-ı şerîfin baş sorumlusu olan "aşçı dede"nin unvânı "ateşbâz"dır. Ateşbâz, "ateşle oynayan, ateşle hüner gösteren kimse" demektir. Onun en önemli vazifesi, cehennem ateşinde yanmaması için insanı dergâhın mutfağında pişirip olgunlaştırarak Allah'a lâyık bir kul hâline getirmektir. Ateşbâzın rehberliğinde mutfakta hazırlanarak pişirilen, yemekle birlikte dervişlerin hakîkate yakışmayan ve ıslâh edilmesi gereken çiğ halleridir esasında. Orada insan, nefsinin hevâ ve heveslerini yakıp kül ederek hakîkî kul olmayı öğrenir. Dünyada ateşle doğru bir şekilde oynamayı bilen, yani nefsinin koca koca kötü huylarını yok ederek arınma hünerini gösterebilenler, elde ettikleri insanî olgunluk ve kulluk kalitesi vesilesiyle âhiretteki ateşin kendileriyle oynamasına ve yakıcı hünerlerini sergilemesine müsaade etmemiş olurlar. Hâsılı, orada yanmamak için, burada dergâh mutfağındaki mârifet ve aşk ocağında pişip olgunlaşmak, yanıp kül olmak gerekmektedir.
Marifet ve aşk mutfağı
Mevlevîlik yoluna giren can, her şeyden önce bedenini ve canını Hz. Mevlânâ'nın aşçısı olan Ateşbâz-ı Velî'ye (Mevlevî dergâhına ve yoluna) adayıp vakfeder. Varlık ateşinin hararetiyle beden ülkesini yakarak kötü huylardan arınır. Gerçek ölümü tatmadan önce, var sandığı şu geçici ve vehimden ibaret benliğini feda ederek dünyevî şatafatı, gösterişi ve maddî bağları terk edip nefsini/hevâ ve hevesi öldürür ki, mutfakta geçen bu eğitimin sonunda kemâle ermek vardır.
Zira mutfakta benlikten arınılır, kibirden uzaklaşılır, nefsin boyunduruğundan kurtulup Allah'a erme yol ve yöntemi öğrenilir. Bunun için dergâhta çileye başlamaya tâlip (nevniyâz/can) adaya, öncelikle matbahın sol tarafında kapı yanında bulunan "saka (su dağıtan/sâkî) postu"nda oturarak beklemesi istenir. Bu arada insanların su ihtiyacı için hizmet ettiği gibi, "susuz gönülleri serinletmeyi" de bu postta öğrenen nevniyâz/can, 3 gün boyunca dizlerinin üzerinde oturup çevresinde olan hizmetleri de gözlemledikten sonra, çile görevini tamamlayıp tamamlayamayacağına karar verilir. Üç gün sonunda Kazancı Dede'nin huzuruna götürülen can, devam etme konusunda ısrarcı olursa 1001 günlük çileye başlatılır.
Çile zamanı boyunca 18 farklı alanda hizmet eder. İlk olarak 18 gün süren "ayakçılık" hizmetine başlar, getir–götür işlerine bakar. Sonra dergâha odun taşır, dervişânın çamaşırlarını ve mutfaktaki bulaşıkları yıkar, ortalığı siler süpürür, pazardan alışveriş yapar, yemeklerin hazırlanmasında verilen görevleri yerine getirir, sofra kurar, tamirât ve tâdilât işlerine bakar, dedelere, dervişâna ve misafirlere kahve ve şerbet hazırlayarak ikramda bulunur, dervişlerin yataklarını hazırlar ve toplar, dergâhın iç ve dış kandillerini uyandırır ve sırlar. Bu arada kendine bir sanat dalı belirleyip, o alanda yoğunlaşarak uzmanlık kazanır.
Nevniyâz okuma yazma bilmiyorsa mutfaktaki hizmet sürecinde ona Kur'ân-ı Kerîm ve dinî ilimler öğretilir, ibâdet ve tâate alıştırılır, semâ, zikir ve sohbetler içerisinde hamlığı gider, olgunlaşır, yetişir. Buradaki sohbet, nefs mücâhedesi ve ibâdet, hizmetle tamama erer. Öyle ki, çile zamanının dolmasına yakın derviş, helâ (tuvalet) temizlemek üzere görevlendirilir. Dergâhta helâ temizlemek, nefse en ağır gelen görevlerdendir. Verilen vazifeler, canları hizmetçi gibi kullanmak için değildir; aksine onların ahlâkî ve mânevî terakkîlerini sağlamak amaçlanır. Nitekim dedelik unvanına erişecek derviş, helâyı temizlerken nefsini terbiye eder, kibrini kırar ve yok eder.
Kemâle erdiren 18 hizmet
Bu 18 hizmet çeşidinin her biri, insan nefsindeki kin, kibir, riyâ, kıskançlık, öfke, yalan, iftira, dedikodu, lâf taşıyıcılık, aldatma, haksızlık, cimrilik, ihânet, sözünde durmamak, nankörlük, bencillik, başkaldırı, dünya hırsı gibi devâsâ kötü huyları söküp atmak için belirlenmiştir. Mutfaktaki 18 vazifeyi yerine getirerek nefsini terbiye etmeyi başaran sâlik, Allah, doğa ve insan sevgisini benliğinde hissederek çevresine ilmi, irfânı, hikmeti ve ilâhî aşkı saçan kâmil bir insan vasfını kazanır.
Bu süreçte can; sabır, tahammül, hoşgörü, sevgi, samimiyet, doğruluk, dürüstlük, tevâzu, affedicilik, adâlet, cömertlik, ahde vefâ, zayıfı koruyup kollamak, yardım, diğergamlık, itaat, dünyaya meyletmemek, Allah'ın rızasını gözetmek gibi ahlâkî erdemleri kazanarak olgunlaşır. Bütün bu terbiye süreci, insana ve bütün mahlûkâta şefkat ve hizmet etmeyi, Allah'ın yarattığı birer varlık olması dolayısıyla onlara değer vermeyi, Yaratan'dan ötürü yaratılanı hoş görüp sevmeyi, insanlar arası iletişimi ve Allah'a gereği gibi kul olmayı öğretir. Mutfakta başlayıp dergâhın bütün müştemilâtında devam eden bu mânevî eğitim ortamında; fert olarak varlığını ve yaşadığı toplum içindeki yerini, görev ve sorumluluklarını idrak ederek kendini gerçekleştirmiş, gayretli, sabırlı, insanlık hakîkatini kavramış ve cümle mahlûkâta hizmeti ve faydalı olmayı her şeyden üstün kabul etmiş bir "can", kâmil bir insan olarak yetişir.
Hangi tarîkate ait olursa olsun, esasında bütün müştemilâtıyla birlikte her bir tekke, insanı pişirip olgunlaştıran kocaman bir mutfak gibidir. İnsanın kemâl yolculuğunda ilk ve en önemli durak da o dergâhın mutfağıdır; orada pişip olgunlaşarak sofra kurmayı öğrenmektir. Zâhirde bunu başaran, iç dünyasında da kemâli yakalamış demektir.
Herhalde atalarımız, "tekkeyi bekleyen, çorbayı içer" sözünü, dergâhtaki mutfağın insanı pişirici yönünü vurgulamak için söylemiş olmalılar. Çorba olur da kaşık olmaz mı? Çorba kaşıkla dağıtılır ve içilir. Onun için tekke mutfağını ifâde etmede en etkili imgelerden bir diğeridir kaşık.
Tekke, çorba ve kaşık
İnsan yetiştirmede dergâhı büyük bir mutfak olarak gören Halvetî şeyhi Vâhib-i Ümmî Hz., tasavvufî terbiyede tekkenin en önemli unsurlarından birinin mutfak olduğunu ifâde etmek için "Sultan Dedemin kaşığı" metaforunu kullanır. Burada Sultan Dede, sevgisiyle ve hürmetiyle dervişlerin gönlünde taht kurmuş, mânevî ilimlerde makam sâhibi olmuş "mürşid/şeyh/velî" kimseyi temsil eder. Aşk ve irfanla mayalanmış Anadolumuzun mübarek beldelerinden biri olan Elmalı'da kurduğu dergâhından Vâhib-i Ümmî Hz. şöyle seslenir: "Kime dokunsa oldurur / Âb-ı hayâtı buldurur /Ma'nâ yüzünü bildirir / Sultan Dedemin kaşığı"
Dîvân-ı İlâhiyât'ının 13 dörtlükten oluşan 281. nutk-ı şerîfinde tasvir ettiği bu kaşığın metaforik çözümlemesi şöyledir: Mâide'nin (sofra) istiâresi olarak kullanılan ve Hz. Muhammed'den (s.a.v.) günümüze doğru tarîkat silsilelerindeki gönüller sultânı meşâyih aracılığıyla gelen ve insanı pişirip olgunlaştıran tasavvuf ve tarîkat erkânı, seyr ü sülûk yöntemleri ve irfânî hakîkatler. Nitekim Halvetiyye tarîkatinin kaşığını Vâhib-i Ümmî Hz., mürşidi Yiğitbaşı Velî Hz.'nin elinden almıştır. Dervişler, farklı tarîkatlere mensup olmakla çeşitli gruplara ayrılmışlardır. Her bir tarîkatin şeyhi, kendi bağlılarının mânevî açlıklarını kendi kaşıklarıyla giderir. Her derviş kendi fukarâlığını, kendi Sultan Dedesinin kaşığı sâyesinde mensup olduğu dergâhta giderir.
Aynı zamanda bu kaşık, erenlerin mânevî derecelerini de ölçen bir okka konumundadır. Dertlilere dermân olur Sultan Dedenin kaşığı; gönülleri gül bahçesine çevirir, mürîdi Dost emrine âmâde kılarak Allah dostu yapar; kalpten mâsivâyı çıkarır, kişiyi hayra yöneltir; mânevî nîmetler getirir, dünyevî kaygılardan uzaklaştırır; yağı bol mârifet ve hikmet pilâvları yapıp getirir. İçi her dâim dolu olan Sultan Dedenin kaşığıyla sunulan nîmetlerden yemeyen akılsızdır. Bu kaşık kime dokunsa onu âbâd eder; âb-ı hayât içirir, irfânî bilgilerle donatır, ilâhî aşk bahçesinde bir gül gibi açtırır.
İnsanın dergâhta pişirilerek kemâle yolculuğunu, kendi tecrübesiyle üç kelimede "hamdım, piştim, yandım..." diye özetler Hz. Mevlânâ. Zâhirî ilim tahsîli devrini "hamdım", mürşidi Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'nin tasavvufî terbiyesinde kâinat kitabının esrârını okuma evresini "piştim" ve Şems-i Tebrizî Hz. ile birlikteliğinde mârifet ve aşk yoluyla elde ettiği ilâhî sırların yakıcılığından kavrulma merhalesini de "yandım" ifadeleriyle dile getirir.
* Prof. Dr., Akdeniz Ü. İlâhiyat Fak.