İnsanı tanılara hapsetmek

"Tetiklendim", "O tam bir narsisist", "Bu benim çocukluk travmam", "Bana gaslighting uyguluyor"...

Son yıllarda nereye baksak aynı steril, köşeli ve klinik tınılı kelimeler çarpıyor yüzümüze. Artık bir dost meclisinde iki yudum tavşankanı çay içip efkârla iç çekmek bile yüksek riskli bir halk sağlığı problemine dönüştü. Anında psikanalitik bir çapraz ateşe tutulabilir, bir akraba ziyaretinde börek yerken sınırda kişilik (borderline) ilan edilebilirsiniz. Psikiyatristlerin ve klinik psikologların terapi odasının loş, mahrem ve mesuliyetli sınırlarında dahi kılı kırk yararak, adeta cerrahi bir neşter titizliğiyle yaklaştığı o ağır tanı kavramları, bugün mutfak masalarında, altın günlerine ve otuz saniyelik sosyal medya reels videolarına ucuz birer çerez olmuş durumda.

Ne ara bütün bir toplum olarak beyaz önlükleri kuşanıp zihin sağlığı (ruh sağlığı terimini bilerek kullanmıyorum çünkü ruh hasta olmaz) müfettişi kesildik? Birbirimizi gerçekten anlama derdinde miyiz, yoksa kibrimize, tahammülsüzlüğümüze ve bencilliğimize havalı, psödo-bilimsel kılıflar mı dikiyoruz? Daha da fenası, bir delinin kuyuya attığı taşı çıkarmak yerine, kuyuya yeni teşhis taşları fırlatıp hangisinin daha bilimsel tınladığını yarıştırmak nasıl bir toplu hezeyandır?

Gelin, nörobiyolojiden maneviyata, terapi odasının terletici ahlakından sosyal medyanın ambalajlı şarlatanlığına uzanan bu tuhaf panayırı hep birlikte masaya yatıralım.

Beynin tembellik konforu

İnsan beyni, biyolojik tasarımı gereği tam anlamıyla bir "öngörü makinesi" ve enerji tasarrufu uzmanıdır. Glikoz ve oksijen tüketimini asgari düzeyde tutmak için sürekli kestirme yollara, yani şemalara ve varsayımlara başvurur. Bilinmeyen, muğlak ve belirsiz olan her durum, limbik sistemde, bilhassa amigdalada bir tehdit alarmı çalar. Çünkü belirsizlik biyolojik olarak teyakkuz halidir ve ciddi enerji harcatır. Dolayısıyla zihin, belirsizliği hızla adlandırmak, dondurmak ve kategorize etmek ister.

İşte popüler psikoloji jargonu, beyne aradığı bu "ucuz bilişsel kestirmeyi" altın tepside sunar. Karşınızdaki insanın şahsına münhasır duygu dünyasını, çocukluğundan taşıdığı yükleri, içinde yetiştiği kültürel iklimi, o günkü yorgunluğunu, geçim derdini ya da kırgınlıklarını anlamaya çalışmak devasa bir zihinsel mesai, yani prefrontal korteks emeği gerektirir. Dinlemek zordur, odaklanmak, empati kurmak ve önyargıları askıya almak insanı yorar. Oysa iki saniyelik bir gözlemle "Klasik bir narsisist işte!" deyip yaftayı yapıştırmak bedavadır.

Dolayısıyla beyin, hakikatin peşine düşüp yorulmaktansa varsayımların konforuna kaçmayı, yani "bilişsel kestirme yolları" kullanmayı sever.

Üstelik bu etiketleme eylemi, kişiye sahte bir kontrol ve ontolojik bir üstünlük yanılsaması bağışlar. Bir insanın tek bir kusurlu hareketinden koca bir karakter tahlili devşirdiğini zannetmek, bireye modern bir kâhin edası kazandırır. "Gördün mü, hemen manipülasyona başladı, çünkü onda kaçıngan bağlanma şeması var" dediğiniz anda, beynin ödül merkezinde mini bir dopamin havai fişeği patlar. İnsan kendini aydınlanmış, her şeyi çözmüş ve tehlikeyi savuşturmuş hisseder.

Fakat bu sahte zihinsel konfor hızla bağımlılık yapar. Kişi, hakikati kavramak yerine kendi kurguladığı patolojik etiketlerin şablonuyla dünyayı okumaya başlar. Sonuç mu? Kendi inşa ettiği tanı hapishanesine kilitlenen, etrafındaki hiç kimseyle sahici bir temas kuramayan, yapayalnız ve kibirli bir zihin.

Normal olan ne zaman anormal oldu?

Bu etiketleme çılgınlığının en yıkıcı neticelerinden biri, hayatın doğal akışını da ve fıtratın ham, kusurlu doğasını da tamamen ıskalamasıdır. İnsan denen varlık, inişleri ve çıkışları olan, bazen gülen, bazen daralan, zaman zaman tökezleyen ama tökezledikçe kemale eren bir canlıdır. Oysa pop psikolojinin steril, plastik filtresinden bakıldığında etrafta tek bir "normal" insan kalmamıştır.

Kriterleri bu kadar fütursuzca herkese boca ederseniz varacağınız yer trajikomiktir: Bir insanın geçici can sıkıntısı veya kederi derhal "depresyon" torbasına tıkılır. Birinin sevdiklerine hediye alması, ikramda bulunması "kaygılı bağlanmanın getirdiği koşullu rüşvet" olarak mimlenir. Hayat dolu bir sevinç "manik atağın dışavurumu", izzetli ve vakur bir duruş "narsisistik kibir", fedakârlık ve cömertlik ise "mazoşist benlik silinmesi" şeklinde etiketlenir. Biri biraz içine kapansa "otistik spektrum belirtisi", öfkelense "dürtü kontrol bozukluğu", hakkını savunsa "pasif-agresif saldırı" ilan edilir.

Kadim erdemlerimiz olan sükûnet, sabır, vefa, fedakârlık ve hayâ, uzaktan bakıldığında patolojik birer kusur, kurban psikolojisinin reklam yüzü gibi sunuluyor. Kusursuz, pürüzsüz, her saniyesi optimize edilmiş bir ruh hali arayışı, çağımızın en sinsi nevrozudur. Bir günün yorgunluğunu, mevsim geçişinin hüznünü, can sıkıntısını ya da bir ilişkideki alelade bir iletişim kazasını dahi arıza üretmeden karşılayamaz hale geldik.

İnsanın üzülmeye, mahzun olmaya, canının sıkılmasına ve hatta saçmalamaya da hakkı vardır. Hüzün, kalbi cilalayan, insanı fani olduğunu hatırlatarak olgunlaştıran derin bir menzildir, derhal kimyasal ya da zihinsel operasyonla tahliye edilmesi gereken bir hastalık değildir.

Yani ortada ne hikmet kalıyor ne de halden anlama… Normal olanın kendisi anormal ilan edildi, haberimiz yok.

Nefsin kusursuz zırhı

Gelelim meselenin en can yakıcı, ahlaki ve manevi boyutuna... Bu dilin bireye sunduğu en büyük sinsi rüşvet, ahlaki mesuliyeti, vicdani yüzleşmeyi ve insani sorumluluğu tamamen buharlaştırmasıdır. Geleneksel ahlakta ve kadim irfanımızda birine haksızlık ettiğimizde, bencilce davrandığımızda, bir gönlü incittiğimizde tabirler berrak ve köşesizdi: "Kabalık ettim", "Hata yaptım", "Haddimi aştım", "Ayıp oldu." Bu idrakin peşinden bir iç sızısı, bir nedamet (pişmanlık), kusuru kabullenme ve karşı tarafa gidip helalleşme gelirdi. İnsan, kendi çiğliğiyle burun buruna gelir, nefsinin terbiyesi için o sancıyı çekerdi.

Şimdi ise nefis, modern klinik jargondan kendine kurşungeçirmez bir zırh dikmiş durumda. Artık kimse kaba, düşüncesiz ya da bencil değil. Durum son derece havalı ve steril: "Ben kaçıngan bağlandığım için mesafe koydum." "Tetiklendiğim için öyle bağırdım, regressif bir tepkiydi." "İçimdeki yaralı çocuk konuştu, benim suçum yok." "Sınırlarımı korumak adına seni hayatımdan sessizce çıkardım."

Kulağa ne kadar entelektüel, ne kadar dokunulmaz ve ne kadar "terapötik" geliyor değil mi? Kişi kendi terbiyesizliğini, tembelliğini, kabalığını ve empati kısırlığını bilimsel bir ambalajın içine saklayarak aklıyor. Karşı tarafı ise tek bir hamlede "manipülatif", "toksik" ya da "gaslighting yapıyor" diyerek ringin dışına itiveriyor. Ne özür dilemeye gerek kalıyor ne de tevazu göstermeye.

Kur'an-ı Kerim, Kıyâme Suresi'nde insanın bu kadim savunma mekanizmasını / hastalığını asırlar öncesinden ne kadar net bir surette beyan eder: "Bilakis insan, kendi aleyhine şahittir; mazeretlerini birbiri ardınca sayıp dökse bile..." (Kıyâme, 14-15)

İşte pop psikoloji, nefsin bitmek bilmeyen "mazeret sayıp dökme" marazının modern, cilalı ve diplomamsı adıdır. Nefs-i emmâre, fıtratındaki sorumluluktan kaçmak için artık dini veya felsefi savunmalara bile ihtiyaç duymuyor, doğrudan klinikten devşirdiği kavramları kalkan yaparak kendi tahtına kuruluyor. Oysa iki insanın hukuku, birbirinin açığını örterek, sabrederek, kusurunu itiraf edip af dileyerek inşa edilen canlı bir emanettir. İnsan ilişkileri laboratuvarda parçalarına ayrılacak birer denek protokolü değildir.

Otuz saniyelik şarlatanlıklar

Peki, sokaktaki bu hezeyanın değirmenine suyu kim taşıyor? Elbette bu çılgınlığın arkasında devasa bir pazar, tık tuzağı ekonomisi ve modern çağ şarlatanlığı yatıyor. Popüler kültürün "mutfak psikolojisi", çözmek istediğini iddia ettiği krizlerin asıl üreticisidir.

Yıllarını tıp fakültelerinde, ağır psikiyatri servislerinde, klinik psikoloji doktora programlarında, insan zihninin ve duygu dünyasının dinmeyen ızdırabına hürmet ve mesuliyetle eğilerek yetkin hekimler ve akademisyenler, bir danışana teşhis koyarken kılı kırk yararlar. Çünkü bir insana patolojik bir etiket yapıştırmanın onun kimliğinde, kader algısında açabileceği derin yaraların vebalini bilirler.

Oysa bugün, iki haftalık online sertifika programlarıyla yaşam koçu, ilişki gurusu, karmik bağ şifacısı veya bilinçaltı formatlayıcısı payesi alan türediler ordusu, insanların zihninde fütursuzca ameliyat yapmaya kalkıyor. Sosyal medyanın yüzeysel algoritmalarında otuz saniyelik videolarla hayat kurtardığını iddia eden bu türediler, topluma zehirli haplar dağıtıyor. Diyorlar ki: "Eğer partneriniz mesajınıza 15 dakika geç dönüyorsa kesinlikle gizli narsisisttir!" "Hafta sonu evden çıkmak istemiyorsanız anne karnı travmanız vardır!" "Sizi birazcık bile yoran herkes toksiktir, derhal hayatınızdan silip atın!"

İşte insanlara sunulan zehir tam olarak budur: Zahmetsiz, derinleşmeyi ve sabrı gerektirmeyen, üzerinde tefekkür edilmemiş, çiğnenmeden yutulan sahte şifa hapları. İnsanlar, gerçek bir terapi sürecinin gerektirdiği o sancılı, terletici, nefsi ezen iç muhasebe yerine, sosyal medyadaki bu ucuz aforizmalarla kendini aydınlanmış zannetmeyi seçiyor. Çünkü gerçek duygusal olgunlaşma zahmetlidir, konfor bozar, pop psikoloji ise suçu başkalarına yıkan ve anlık sahte ferahlık sağlayan modern bir uyuşturucudur.

Ruhsal polisler ve modern yalnızlık

Bu kolektif cinnetin diğer ucu da insanın kendi zihnine acımasız bir ahlak polisi dikmesidir. Kendi iç dünyasını sürekli otopsi masasına yatıran bir insan nasıl huzur bulabilir? "Acaba bugün enerjim neden düşük?" "Öfkeli tepkim hangi çocukluk yarama denk geliyor?" "Aman Allah'ım, yeterince olumlu düşünemedim, evrene kötü sinyal mi yayıyorum?"

Duygular yaşanmak, içinden geçilmek ve insani tecrübeye katılmak içindir, mikroskop altında incelenmek için değil. İnsanın kendi içine bu denli takıntılı bir polis dikmesi, modern insanın fıtratına yabancılaşmasından başka bir şey değildir. Bazen sadece hava kapalıdır ve içiniz daralır. Bazen vücudunuzun magnezyumu düşüktür, halsizsinizdir. Her hüzne varoluşsal kriz muamelesi yapmak, zihni kendi kurgusunda boğmaktır.

Aynayı bir de sosyal medyanın körüklediği o narsisistik eko-odalarına tutalım. Bugün popüler psikolojinin en hararetli tüketicileri, ne yazık ki kendi bencilliklerini ve vefasızlıklarını perdelemek isteyen bireylerdir. "Önce ben", "Kimsenin enerjinizi emmesine izin vermeyin" nidalarıyla pazarlanan şey öz-şefkat veya sağlıklı sınır değildir, düpedüz ambalajlı bir narsisizm, aletli bir sosyopatidir.

İlişkiler emek, sabır, hoşgörü ve diğerkâmlık ister. En ufak bir görüş ayrılığında veya krizde karşı tarafı "toksik" ilan edip silmek, psikolojik olgunluk değil, duygusal bodurluktur. Çatışmayı nezaketle yönetemeyen, yüzleşmekten korkan nesiller, pop psikolojinin jargonu arkasına saklanarak kaçak dövüşüyorlar. Bir insanı anlamak ter döktürür, onu bir etiketle rafa kaldırmak ise bedavadır.

Ve nihayetinde, kendi ellerimizle inşa ettiğimiz bu tanı duvarlarının arkasında tir tir titriyoruz. Kimse bir başkasının oturma odasında sanık sandalyesine oturtulmak istemez. Karşınızdakine insan değil de davranış laboratuvarındaki kobay faresi gibi yaklaşırsanız, oradan kaçacaktır. Bugün kalabalık kafelerinde insanların "Neden kimseyle derin ve sahici bağ kuramıyorum?" diye inlemesinin asıl sebebi budur. İnşa ettiğimiz o steril etiket duvarları, bizi sadece kötülüklerden korumadı, sevgiden, merhametten ve sahici dostluktan da mahrum bıraktı.

Kusurlu insanlığa dönüş

İhtiyacımız olan şey daha fazla psikolojik kavram ezberlemek değil, edebi, basireti ve sahici merhameti hatırlamaktır. Dili, zihni ve kalbi temizlemek, edebi, halden anlamayı ve feraseti yeniden kuşanmakla mümkündür. Karşımızdaki eşi, evladı, dostu bir DSM tanı kitabının sayfası gibi hecelemek yerine, etten, kemikten, zaaflardan ve en çok da merhamete muhtaç bir ruhtan müteşekkil bir can olarak dinlemeyi hatırlamalıyız.

Bir dostumuz bize kırıldığında, ona "Senin yansıtman bu" diye kibir satmak yerine, "Seni üzecek ne yaptım, helalleşelim" diyebilme tevazusunu kuşanmalıyız. Kendi kabalıklarımızı "tetiklenmek" kılıfıyla aklamak yerine, "Kusuruma bakma, haddimi aştım" deme cesaretini göstermeliyiz.

Pop psikolojinin sunduğu o plastik hapları bir kenara bırakmanın vakti geldi. Zihin sağlığı, ambalajlı aforizmalarla, ezberlenmiş terminolojilerle değil, hayatın imtihanlarını göğüsleyebilme, kederle vakar içinde oturabilme, acının içinden olgunlaşarak geçebilme ve kendi kusurlarıyla mertçe yüzleşebilme dirayetiyle kazanılır.

İnsanın kalbi tamir edilecek mekanik bir araba motoru, zihni ise kodlanacak kuru bir bilgisayar yazılımı değildir. O derinlikten muaf, cilalı lafların sahte konforundan uyanıp, hayatın dağınık, kırılgan ama sahici hakikatine dönmek mecburiyetindeyiz. Yoksa herkesin uzman, herkesin mağdur ama hiç kimsenin "sorumlu" olmadığı bu modern deliler koğuşunda, kendi etiketlerimizin enkazı altında can vereceğiz.