Kahramanlık yanılgısı

İnsan, çaresiz kaldığı zaman yalnızca bir çıkış yolu aramaz. Bazen birini arar. Kendisinden daha güçlü, daha kararlı, ne yapılması gerektiğini bilen, tereddüt etmeyen birini. O kişinin ortaya çıkmasını, karmaşayı sona erdirmesini, bozulmuş olanı düzeltmesini ve mümkünse bütün bunları bizim yerimize yapmasını ister. Belki de bu yüzden insanlığın en eski hikâyeleri kahramanlarla doludur. Ejderhayı öldüren, şehri kurtaran, karanlığa girip ışıkla dönen insanlar vardır o hikâyelerde. Kahraman fikri yalnızca edebiyatın bir icadı değildir. İnsanın kendi güçsüzlüğüyle karşılaştığında kurduğu en eski psikolojik savunmalardan biridir.

Çünkü belirsizlik yorucudur. İnsan zihni, ne olacağını bilmediği zamanlarda ihtimaller arasında yaşamaktan hoşlanmaz. Geleceğin puslu olduğu, kurumlara güvenin azaldığı, ekonomik ya da toplumsal kaygının arttığı dönemlerde yalnızca sorunlar büyümez. İnsanın kendi hayatı üzerindeki kontrol duygusu da zayıflar. Böyle zamanlarda karmaşık sorunların karmaşık cevapları giderek daha az cazip hâle gelir. İnsan uzun açıklamalar değil, kesin cümleler duymak ister. "Bu mesele çok boyutlu" diyen biri yerine "ben çözerim" diyene yaklaşır. Çünkü kesinlik her zaman hakikatten doğmaz. Bazen yalnızca kaygıyı yatıştırır.

Kurtarıcı beklentisinin psikolojisi biraz da burada başlar.

Regresyon ve idealizasyon

Çocuklukta dünya büyük, insan küçüktür. Karnımız acıktığında birinin bizi doyuracağına, korktuğumuzda birinin yanımıza geleceğine, başımıza bir şey geldiğinde bizden daha güçlü birinin meseleyi çözeceğine inanırız. Sağlıklı bir yetişkinlik bu beklentinin bütünüyle ortadan kalkması değil, zaman içinde biçim değiştirmesidir. İnsan giderek kendi kararlarının, seçimlerinin ve hayatının sorumluluğunu taşımayı öğrenir. Yine başkalarına ihtiyaç duyar, yine yardım ister, yine dayanır. Ama hayatının bütün yükünü kurtarıcı bir ötekine teslim etmez.

Ne var ki bireyler gibi toplumlar da zaman zaman gerileyebilir. Psikolojide regresyon dediğimiz şey, kişinin yoğun stres altında daha önceki gelişim dönemlerine ait baş etme biçimlerine dönmesidir. Benzer bir dinamik topluluklarda da görülebilir. Belirsizlik büyüdükçe yetişkinliğin gerektirdiği sabır, müzakere, sorumluluk ve karmaşıklığa tahammül zorlaşır. Bir babanın, bir liderin, bir gurunun, bir uzmanın, hatta bazen bir sevgilinin gelip düzeni yeniden kurması beklenir. Kendi hayatımızda taşıyamadığımız kudreti bir başkasına verir, sonra onun kudretinin gölgesinde kendimizi biraz daha güvende hissederiz.

Aslında kahramanı büyüttüğümüz yerde çoğu zaman kendimizi küçültürüz.

Bir insanın başka bir insana hayranlık duyması elbette sorun değildir. İnsan bazen başka birinin cesaretinden, bilgisinden veya ahlaki duruşundan güç alır. Rol modeller hayatımızın önemli parçalarıdır. Sorun, hayranlığın idealizasyona dönüşmesiyle başlar. İdealizasyon, karşımızdaki insanı kendi gerçekliği içinde görmekten vazgeçip ona ihtiyacımız olan özellikleri yüklemektir. Onu yalnızca olduğu kişi olarak değil, olmasını istediğimiz kişi olarak görmeye başlarız. Kusurlarını küçültür, çelişkilerini görmezden gelir, yaptığı yanlışlara açıklamalar buluruz. Çünkü artık savunduğumuz şey o insan değildir. Onun üzerine kurduğumuz psikolojik yapıdır.

Kendine "kurtarıcı" yaratmak

Bu yüzden sahte kahramanların yalnızca kendilerini kahraman ilan ederek ortaya çıktığını düşünmek eksik olur. Her sahte kahramanın karşısında biraz da kahraman arayan bir kalabalık vardır.

İnsanlar bazen kurtarıcılarını kendileri yaratırlar.

Önce sıradan bir insanın üzerine olağanüstü anlamlar yüklenir. Sonra o insanın sözleri yalnızca söz olmaktan çıkar ve neredeyse kehanet gibi dinlenmeye başlanır. Başarısı kişiliğinin bütünüyle ilişkilendirilir, hataları şartlara bağlanır. Ona yöneltilen eleştiri, onu seven kişiye yapılmış bir saldırı gibi hissedilir. Çünkü kahramanla kurulan bağ artık düşünsel olmaktan çıkmış, benliğin bir parçasına dönüşmüştür. Onun yanıldığını kabul etmek yalnızca onun yanıldığını kabul etmek değildir. Kendi muhakememizin, umudumuzun ve ona yatırdığımız duygunun da sorgulanması anlamına gelir.

Bu nedenle idealizasyonun hemen arkasında çoğu zaman inkâr yürür.

Görmek istemediğimiz şeyleri görmeyiz. Bilmek istemediğimiz şeyleri küçümseriz. Kahramanın bizim için taşıdığı anlam ne kadar büyükse, gerçekliğiyle karşılaşmak o kadar zorlaşır.

Psikanalitik açıdan bakıldığında burada güçlü bir aktarım ilişkisi de vardır. İnsan geçmişte karşılanmamış ihtiyaçlarını, korunma arzusunu, güçlü bir ebeveyne duyduğu özlemi bugünün figürlerine taşıyabilir. Hayatında hiçbir zaman kendisini yeterince güvende hissetmemiş biri, kendisine güven vadeden kişiye olağanüstü anlamlar yükleyebilir. Sürekli kararsızlık içinde büyüyen biri, hiçbir konuda tereddüt etmeyen insanlardan etkilenebilir. Çocukluğu boyunca görülmemiş biri, "sizi ben anlıyorum" diyen birinin peşinden kolaylıkla gidebilir.

Çaresizliğin romantik bir biçimi

Bazen bizi etkileyen şey bir insanın kim olduğu değil, içimizde hangi eksikliğe temas ettiğidir.

Bu yüzden kurtarıcı figürlerin en güçlü silahlarından biri cevapları değil, kesinlikleridir. Karmaşık dünyayı basitleştirirler. İyiyi ve kötüyü, dostu ve düşmanı, haklıyı ve haksızı belirgin çizgilerle ayırırlar. İnsanın zihninde yıllardır birbirine dolanmış meseleleri birkaç cümleye indirgerler. Böylece kişi yalnızca bir lidere ya da kahramana değil, belirsizlikten kurtulmaya bağlanır.

Belirsizliğe tahammül etmek ruhsal olgunluğun en zor taraflarından biridir. Çünkü hayat çoğu zaman bize açık cevaplar vermez. İnsanların hem iyi hem kötü tarafları olabilir. Sevdiğimiz biri yanlış yapabilir. Güvendiğimiz kişi bizi hayal kırıklığına uğratabilir. Bir konuda haklı olan insan başka bir konuda son derece yanılabilir. Yetişkinlik tam da bu çelişkileri aynı anda taşıyabilmeyi gerektirir. Kahramanlık anlatısı ise bizi bu yükten kurtarır. Bir taraf bütünüyle doğruysa düşünmek kolaylaşır.

Düşünmenin yükünü başkasına bıraktığımızda kısa süreli bir rahatlama yaşarız.

Ama bunun bedeli, muhakememizin giderek zayıflamasıdır.

Belki de kurtarıcı beklentisinin en tehlikeli tarafı budur. İnsan yalnızca sorunun çözümünü değil, kendi sorumluluğunu da başkasına devretmeye başlayabilir. "O gelsin düzeltsin", "o bilir", "o yaparsa olur" cümleleri başlangıçta umut gibi görünür. Uzun vadede kişinin kendi etkisini küçültmesine neden olabilir. Psikolojide öğrenilmiş çaresizlik olarak tarif edilen durumda insan, yaptığı şeylerin sonucu değiştirmeyeceğine inanmaya başlar. Böylece hareket etme isteği azalır. Kurtarıcı beklentisi bazen bu çaresizliğin daha romantik bir biçimidir. İnsan "ben hiçbir şey yapamam" demek yerine "doğru kişi gelirse her şey düzelir" der.

"Asıl neye ihtiyaç duyuyorlar?"

İki cümlenin altında da benzer bir inanç bulunur: Benim yapabileceğim pek bir şey yok.

Bu düşünce yalnızca toplumların büyük meselelerinde ortaya çıkmaz. İlişkilerimizde de kurtarıcılar yaratırız. Hayatımıza birinin girmesiyle geçmişimizin yaralarının kapanacağına, yalnızlığımızın sona ereceğine, kendimizi değerli hissedeceğimize inanırız. Bir partneri yalnızca sevmekle kalmaz, ona hayatımızda çok daha büyük bir görev veririz. Bizi çocukluğumuzdan, güvensizliğimizden, yetersizlik duygumuzdan kurtarmasını isteriz. Sonra o insan kaçınılmaz olarak sıradan bir insan gibi davranmaya başladığında büyük bir hayal kırıklığı yaşarız.

Çünkü hiçbir insan kendisine yüklenen mitolojik görevi uzun süre taşıyamaz.

İdealizasyonun sonu bu yüzden çoğu zaman değersizleştirmedir. Dün "bizi kurtaracak" dediğimiz kişiyi yarın bütün kötülüklerin kaynağı ilan edebiliriz. Psikolojik açıdan iki tutum da birbirine sandığımızdan daha yakındır. Birinde insanı olduğundan büyük, diğerinde olduğundan küçük görürüz. İkisinde de karşımızdakini bütünlüklü bir insan olarak görmeyi başaramayız.

Sahte kahramanların yükseldiği yerde yalnızca güçlü figürlere değil, onların karşısındaki ruh hâline de bakmak gerekir. İnsanlar neden bir kurtarıcıya bu kadar ihtiyaç duyuyor? Hangi korku onları kesin cevaplara yaklaştırıyor? Hangi çaresizlik kendi güçlerini başka birine devretmelerine sebep oluyor? Neden düşünmek yerine inanmak, sorgulamak yerine bağlanmak daha güvenli geliyor?

Belki asıl soru "bu insanlar neden kandırılıyor?" değildir.

"Asıl neye ihtiyaç duyuyorlar?" sorusudur.

Çünkü kahraman ihtiyacını yalnızca cehaletle açıklamak insan psikolojisini fazlasıyla basitleştirir. Çok eğitimli, çok zeki, son derece başarılı insanlar da idealize edebilir. Çünkü idealizasyon bilişsel bir yetersizlikten çok duygusal bir ihtiyaçla ilişkilidir. Zekâ insanı her zaman korkularından korumaz. İnsan bazen bildiği hâlde inanmak ister. Gördüğü hâlde görmezden gelir. Kuşku duyduğu hâlde bağlanmaya devam eder. Çünkü vazgeçmesi gereken yalnızca bir insan değil, onun aracılığıyla kurduğu gelecek tasavvurudur.

Kahramandan vazgeçmek

Bir kahramandan vazgeçmek bazen bir umuttan vazgeçmek kadar acı verir. Ama belki olgunlaşmanın başladığı yer de tam burasıdır.

Gerçek umut, bütün gücü tek bir insana teslim etmek değildir. Kendi payımıza düşen sorumluluğu taşıyabileceğimize dair inançtır. Dünyanın düzelmesi için kusursuz insanların gelmesini beklemek yerine kusurlu insanların birlikte doğru şeyler yapabileceğini kabul etmektir. Çünkü demokrasilerden ilişkilere, ailelerden kurumlara kadar hayatın dayanıklı olan hiçbir tarafı tek bir kahramanın omuzlarında kurulmaz. Sağlıklı yapılar kahramanlara değil, sorumluluk alabilen insanlara ihtiyaç duyar.

Belki de bu nedenle asıl psikolojik mesele, neden kahramanlarımızın olmadığı değildir. Neden onlara bu kadar ihtiyaç duyduğumuzdur. İnsanın kurtarılmayı istemesinde utanılacak bir şey yok. Yorulduğumuzda birinin elimizden tutmasını, korktuğumuzda önümüze geçmesini, bilmediğimizde bize yol göstermesini isteriz. Bunlar insan olmanın doğal ihtiyaçlarıdır. Mesele, elinden tutulmakla kendi ayakları üzerinde durmaktan vazgeçmek arasındaki çizgiyi fark edebilmektir.

Çünkü gerçek anlamda güçlü insanlar, zor zamanlarda başkalarına yol gösterebilir ama onları kendilerine bağımlı hâle getirmez. İnsanların kendi kararlarını verebilmesini, sorumluluk alabilmesini ve zamanla kendi yollarını bulabilmesini isterler .Sahte kahramanlar ise tam tersine, güçlerini insanların kendilerine duyduğu ihtiyaçtan alır. Bu yüzden insanların bağımsızlaşması, sorgulaması ve kendi gücünü fark etmesi onlar için bir tehdit hâline gelebilir.

Belki gerçek kahramanla sahte kahraman arasındaki en önemli fark da burada ortaya çıkar. Gerçek kahraman, insana kendi gücünü hatırlatır. Sahte kahraman ise onsuz güçsüz olduğuna inandırır. Bu nedenle bazen kurtulmamız gereken şey yaşadığımız sorunlardan önce, bir gün birinin gelip bütün sorunlarımızı bizim yerimize çözeceğine dair beklentimizdir.