Popüler psikoloji kitapları bizi iyileştirir mi?
Yazının icadından beri insan sıklıkla kendisini bir cümlede, kitapta ve hatta duvar yazısında bulur. Yıllardır taşıdığı bir duygunun, tekrar ettiği bir ilişkinin ya da açıklamakta zorlandığı bir korkunun birkaç cümle içinde tarif edildiğini görür. O anda yaşadığı şeyin yalnızca kendisine ait tuhaf bir sorun olmadığını fark eder. Bir kavramla karşılaşır, yaşadığı deneyime bir isim verir ve uzun zamandır dağınık duran birçok şey zihninde daha anlaşılır bir hâle gelir.
Psikoloji kitaplarının, blogların, podcastlerin ve dijital ruh sağlığı içeriklerinin en önemli katkılarından biri tam da budur. İnsana kelime verirler, kavram verirler, kimi zaman yıllardır hissedilen ama dile getirilemeyen bir şeyi görünür hâle getirirler. Bu nedenle popüler psikoloji yayınlarını değersiz görmek doğru değildir. Aksine, doğru içerik doğru zamanda insanın kendisine bakışını değiştirebilir, yardım arama davranışını güçlendirebilir ve psikoterapiye başlamadan önce önemli bir farkındalık zemini oluşturabilir.
Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken temel bir ayrım var. Kendimiz hakkında bir şey öğrenmek ile kendimizde bir şeyi değiştirmek aynı şey değildir. Günümüzde birçok insan bağlanma biçimlerini, çocukluk deneyimlerinin yetişkin ilişkilerine etkisini, sınır koymanın önemini, bilişsel çarpıtmaları, ruminasyonu, travmayı, narsisistik örüntüleri veya duygusal ihmal kavramını az çok biliyor. Hatta geçmiş yıllara göre şunu daha çok fark ediyorum, terapiye başvuran birçok kişi kendi psikolojik hikâyesini oldukça gelişmiş bir kavramsal dille anlatabiliyor. "Kaygılı bağlanıyorum", "Onay ihtiyacım çocukluğumdan geliyor", "İnsanları memnun etmeye çalışıyorum", "Bunun bir şema olduğunu biliyorum" gibi cümleler artık terapi odalarında oldukça sık duyuluyor.
Kişi birçok şeyi biliyor olabilir. Fakat bilgi her zaman değişim yaratmaz. İnsan neden aynı ilişkiyi tekrar tekrar kurduğunu anlayabilir ve yine de aynı ilişkiyi kurmaya devam edebilir. Birinin kendisine iyi gelmediğini fark edebilir ve yine de o ilişkiden ayrılamayabilir. Öfkesinin arkasında incinmişlik olduğunu görebilir, buna rağmen öfkesini düzenlemekte zorlanabilir. Başkalarının onayına neden ihtiyaç duyduğunu açıklayabilir ama reddedildiğinde yine aynı yoğun değersizlik duygusunu yaşayabilir. Çünkü ruhsal güçlüklerin önemli bir bölümü yalnızca bilgi eksikliğinden kaynaklanmaz.
Psikoterapinin işlevi
Psikoterapiyi yalnızca kişiye kendisi hakkında doğru bilgiler vermek şeklinde düşünmek bu nedenle eksik kalır. Eğer terapi bundan ibaret olsaydı iyi yazılmış birkaç psikoloji kitabı gerçekten de birçok terapistin yerini alabilirdi. Oysa terapide yapılan şey çoğu zaman kişinin bilmediği bir gerçeği ona öğretmek değildir. Bazen kişinin çok iyi bildiği bir gerçeğin hayatında neden hiçbir şeyi değiştirmediğini anlamaktır. İnsanın bilgi düzeyinde kabul ettiği bir şeyi duygusal düzeyde neden yaşayamadığı, bazı davranışlarını neden tekrar ettiği, aynı ilişki örüntülerine neden geri döndüğü veya kendisi için zararlı olduğunu bildiği bir alışkanlığı neden sürdüremediği terapi sürecinin temel meselelerinden biridir.
Burada psikolojik öz-yardım alanındaki araştırmalara da bakmak gerekir. Akademik literatür, özellikle depresyon ve anksiyete alanlarında yapılandırılmış öz-yardım müdahalelerinin etkili olabildiğini gösteriyor. Bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanan kitaplar, internet temelli programlar ve belirli egzersizlerle desteklenen öz-yardım uygulamalarının bazı klinik gruplarda belirtileri azalttığına ilişkin güçlü bulgular bulunuyor.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bilimsel çalışmalarda "öz-yardım" adı altında incelenen materyallerin önemli bir bölümü, kitapçıların psikoloji rafında bulunan herhangi bir popüler psikoloji kitabı değildir. Bunlar belirli bir psikolojik probleme yönelik hazırlanmış, belli bir kuramsal modele dayanan, yapılandırılmış egzersizler içeren ve çoğu zaman bir ruh sağlığı çalışanının rehberliğiyle kullanılan programlardır. Özellikle rehberli öz-yardım modellerinde kişiye yalnızca materyal verilmez. Süreç takip edilir, uygulamalar değerlendirilir, ilerleme gözlenir ve gerektiğinde müdahale yeniden düzenlenir.
"Rehberlik" gereklidir
Bu noktada "rehberlik" kelimesi önemlidir. Araştırmalar, öz-yardım uygulamalarının özellikle profesyonel destekle birlikte kullanıldığında daha güçlü sonuçlar verebildiğini gösteriyor. Çünkü insan zihni yalnızca bilgiye değil, geri bildirime de ihtiyaç duyar. Kişi bir kitabı okurken kendi davranışını, geçmişini ve ilişkilerini tarafsız biçimde değerlendirdiğini düşünebilir. Oysa insan kendi hikâyesinin içinde yer aldığı için kendisini bütünüyle dışarıdan gözlemleyemez. Korkularını, arzularını, savunmalarını, kırgınlıklarını ve beklentilerini okuduğu metnin içine de taşır. Narsisizm üzerine bir kitap okuyan biri eski eşini metindeki bütün maddelere uydurabilir. Travma üzerine okuyan bir başkası çocukluğundaki her zor deneyimi travma olarak yorumlayabilir. Bağlanma stillerini öğrenen biri birkaç davranıştan hareketle kendisini veya partnerini kesin kategorilere yerleştirebilir.
Popüler psikolojinin en problemli taraflarından biri de tam burada ortaya çıkar. Psikolojik kavramlar gündelik hayata girdikçe insanların kendilerini daha iyi anlamalarına yardım ediyor, ancak aynı zamanda insan ilişkilerinin karmaşıklığını birkaç etikete indirgeme riski taşıyor. Bugün travma, narsisizm, toksik ilişki, gaslighting, tetiklenme, bağlanma problemi gibi kavramlar geçmişe kıyasla çok daha yaygın kullanılıyor. Bu durum bir yönüyle olumlu. İnsanlar psikolojik deneyimleri hakkında daha rahat konuşuyor, yardım aramaktan daha az çekiniyor ve ruhsal sıkıntılar için daha geniş bir kelime haznesi oluşturuyor. Diğer taraftan bu kavramların kullanım alanı genişledikçe bazen klinik anlamları bulanıklaşabiliyor. Birinin bizi kırmış olması onu otomatik olarak "toksik" yapmıyor. Bencil davranışlar gösteren herkes narsisistik kişilik bozukluğuna sahip değil. Geçmişte yaşanan her acı verici olay travma olarak tanımlanamaz. Yalnız kalmayı seven herkes de kaçıngan bağlanma örüntüsüne sahip değildir.
Klinik değerlendirmenin önemi
Kavramlar insanı anlamamıza yardımcı olduğu sürece değerlidir. Fakat bir süre sonra yaşantının kendisinin önüne geçmeye başladıklarında yeni bir sorun ortaya çıkar. Popüler psikoloji çoğu zaman davranışı tanımlar ve tavsiye verir. "Sınır koymalısın", "Hayır demeyi öğrenmelisin", "Kendine değer vermelisin", "Toksik insanlardan uzaklaşmalısın" gibi önerilerin önemli bir bölümü ilkesel olarak yanlış değildir. Sorun, aynı davranışın farklı insanlarda bambaşka psikolojik nedenlerden ortaya çıkabilmesidir. Örneğin hayır diyemeyen bir insan, karşısındaki kişiyi kaybetmekten korkuyor olabilir. Bir başkası çocukluğunda itiraz etmenin tehlikeli olduğunu öğrenmiş olabilir. Bir diğeri sevgi ile fedakârlığı birbirine eşitlemiş olabilir. Başka biri yoğun suçluluk yaşadığı için sınır koyamıyor olabilir. Aynı davranış görülür ancak o davranışı ortaya çıkaran psikolojik mekanizma her insanda farklı olabilir.
Klinik değerlendirmenin önemi tam da burada başlar. Terapinin sorusu yalnızca "Ne yapıyorsun?" değildir. Aynı zamanda "Bunu neden yapıyorsun, ne zaman yapıyorsun, hangi koşullarda ortaya çıkıyor ve hayatının hangi hikâyesi içinde anlam kazanıyor?" sorularını da içerir. Dikkatini toplamakta zorlanan herkesin DEHB'si yoktur. Sürekli düşünen herkes aynı psikolojik süreçten geçmiyordur. Yoğun düşünme kaygıda da görülebilir, depresif ruminasyonda da obsesif süreçlerde de travmatik yaşantılardan sonra da. Aynı belirti farklı hikâyelerin içinde farklı anlamlar kazanabilir. Bu nedenle psikolojik belirtileri yalnızca bir kontrol listesine bakarak değerlendirmek çoğu zaman yanıltıcıdır.
Psikoterapiyi kitaplardan ve bloglardan ayıran bir başka temel unsur ise ilişkidir. Terapötik ilişki, psikoterapinin rastlantısal veya ikincil bir parçası değildir. Yüzlerce araştırmayı ve on binlerce danışanın verisini kapsayan meta-analizler, terapist ile danışan arasında kurulan terapötik ittifak ile terapi sonuçları arasında istikrarlı bir ilişki bulunduğunu gösteriyor. Bu bulguyu yalnızca "terapistin sevilmesi önemlidir" biçiminde okumak doğru olmaz.
Terapi ilişkisi
Terapi ilişkisinin değeri çok daha derindedir. İnsan kendi ilişki biçimini terapi odasının kapısında bırakmaz. Dışarıda terk edilmekten korkan kişi terapistinin sessizliğini de terk edilme olarak yaşayabilir. Eleştirilmeye karşı hassas biri terapistin küçük bir sorusunu bile yargılanma biçiminde algılayabilir. İnsanları memnun ederek ilişkide kalmaya alışmış biri terapi odasında da sürekli "iyi danışan" olmaya çalışabilir. Yakınlıktan korkan biri terapi derinleştiğinde geri çekilebilir.
Bunların tamamı bir kitapta teorik olarak anlatılabilir. Ancak terapi odasında yalnızca anlatılmaz, yaşanır. Ve yaşandığı için üzerinde çalışılabilir. Bir kitap size terk edilme şemanız olduğunu söyleyebilir ama siz kitabı yarıda bıraktığınızda bunun nedenini merak etmez. Bir blog yazısı size sınır koymanız gerektiğini söyler ama sınır koyduğunuz anda bedeninizde ortaya çıkan korkuyu göremez. Bir podcast kendinize şefkat göstermenizi önerebilir ama siz bunu yapamadığınızda bunun neden sizi öfkelendirdiğini sorgulamaz. Psikoterapiyi farklılaştıran önemli unsurlardan biri, karşınızda size yalnızca bilgi veren bir kaynak değil, sizinle birlikte düşünen ve süreç içinde size geri bildirim verebilen başka bir zihnin bulunmasıdır.
Psikoloji bilgisi zaman zaman başka bir işleve de bürünebilir. İnsan kendisini anlamak için öğrendiği kavramları bir süre sonra kendisinden uzaklaşmak için kullanmaya başlayabilir. Duygusunu yaşamak yerine analiz eder. Acısını hissetmek yerine adlandırır. Bir ayrılığın yasını tutmak yerine bağlanma kuramını anlatır. Öfkesinin içinde kalmak yerine çocukluk şemalarını sıralar. Psikolojide entelektüelleştirme olarak tanımlanan bu süreç, bilginin her zaman doğrudan iyileşmeye dönüşmediğini gösteren önemli örneklerden biridir. İnsan kendisini çok iyi açıklayabilir ve buna rağmen kendisine yeterince yaklaşamayabilir. Bu nedenle psikolojik kavrayış ile duygusal temas birbirinden farklı süreçlerdir.
En büyük yanılgı
Bütün bunlar psikoloji kitaplarının, blogların veya diğer psikolojik içeriklerin değersiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, doğru içerik doğru zamanda oldukça güçlü bir eşlikçi olabilir. Psikoeğitim sağlayabilir, kişinin yaşadığı meselenin adını koymasına yardımcı olabilir, utancı azaltabilir, yardım arama davranışını destekleyebilir ve terapi sürecinde yeni konuşma alanları açabilir. Benim de sıkı bir uygulayıcısı olduğum bibliyoterapinin uzun zamandır psikolojik müdahalelerin yanında kullanılmasının nedeni de budur. Bazen danışan terapiye bir kitabın tek bir paragrafını getirir ve o paragraf haftalar sürecek bir çalışmanın başlangıç noktası hâline gelir. Bu durumda kitap görevini yapmıştır. Ancak kitabın bir kapı açması ile o kapıdan geçmek aynı şey değildir.
Popüler psikolojinin zaman zaman yarattığı en büyük yanılgı, kendimiz hakkında yeni şeyler öğrenmenin başlı başına iyileşme olduğu düşüncesidir. Oysa çocukluğumuzu anlamak, çocukluğumuzun etkilerinden otomatik olarak kurtulduğumuz anlamına gelmez. Bir ilişkinin bize zarar verdiğini bilmek, o ilişkiden ayrılabileceğimizi garanti etmez. Kendimizi neden değersiz hissettiğimizi öğrenmek, ertesi gün artık değerli hissedeceğimiz anlamına gelmez. Ruhsal değişim çoğu zaman bilgiden daha yavaş ilerler. İnsan bazen yıllardır bildiği bir şeyi ilk kez gerçekten hissedebilmek için uzun zamana ihtiyaç duyar.
Bu nedenle popüler psikoloji kitaplarını ne küçümsemek ne de onlara taşıyabileceklerinden daha büyük bir anlam yüklemek gerekir. İyi bir kitap insanın kendi hayatına başka bir açıdan bakmasını sağlayabilir. Bir kavram, uzun zamandır anlaşılmayan bir deneyimi görünür kılabilir. Bir cümle yıllarca akılda kalabilir ve insanın yardım arama biçimini değiştirebilir. Bunların tümü değerlidir. Ancak terapi başka bir düzlemde işler. Kitap insana bir harita sunabilir, terapi ise o haritanın kişinin hayatında nerede karşılık bulduğunu birlikte anlamaya çalışır. Kitap bize insan psikolojisi hakkında bilgi verebilir. Terapi ise o bilginin bizim hayatımızda neden böyle yaşandığını, neden aynı yerde takıldığımızı ve değişimin önünde hangi kişisel engellerin bulunduğunu araştırır.
Bu nedenle popüler psikoloji kitapları ve nitelikli psikolojik içerikler terapinin rakibi değil, doğru kullanıldığında terapinin destekleyicisidir. İnsanın kendisini anlamasına yardım ederler, ancak her zaman tek başlarına yeterli değildirler. Çünkü ruhsal değişim yalnızca doğru bilgiyi bulmakla değil, o bilginin kişinin kendi yaşam öyküsü, ilişkileri, duyguları ve tekrar eden örüntüleri içinde yeniden işlenmesiyle mümkün olur.