Algoritmik otoritenin gölgesinde ebeveynlik

Fatma Betül Karalı 13 Nisan 2026, Pazartesi

İnsan otoritesinin algoritmik otorite ile yer değiştirmesi, içinde bulunduğumuz çağın en belirleyici ve en az anlaşılan risklerinden biri. Bu durum, çocuğun değerler sisteminin ve sosyal becerilerinin, insan etkileşiminden kopuk, veri odaklı sistemler tarafından şekillendirilmesine yol açıyor.

Dijital ekosistem, uzun süre boyunca bilginin pasif bir deposu gibi ele alındı. Bugün ise çocukların sosyalleşmesinde, meraklarının yön bulmasında, duygularını yatıştırmasında ve hatta değer yargılarını şekillendirmesinde aktif bir aktöre dönüştü. Bu dönüşüm, ebeveyn çocuk ilişkisinde sessiz bir yer değiştirmeye işaret ediyor. Rehberlik işlevinin bir kısmı giderek daha sık biçimde ekranlara, platformlara, öneri sistemlerine ve yapay zekâ tabanlı arkadaşlara devrediliyor. Literatürde bu konular "algoritmik ebeveynlik" ve "dijital dadılık" gibi kavramlarla ele alınıyor. Dijital araçlar ebeveynin yükünü görünürde hafifletirken, acaba farkında olmadan ebeveynlik rolümüzü bir dijital vekile mi devrediyoruz?

Ebeveyn rolünün dönüşümü

Bir çocuğun ebeveyniyle kurduğu bağ, duygusal yakınlık ve güven, karakterinin temellerinde büyük bir öneme sahip. Bu duygusal yakınlığın ötesinde ebeveynlik duygu düzenlemeyi öğretmek, iyi kötü ayrımını konuşmak, güvenliğin sınırlarını belirlemek, merakı beslemek, birlikte düşünmeyi mümkün kılmak gibi birçok işlevi taşıyor. Dijital araçlar arkadaki bu duygusal temel olmaksızın bu işlevlerin bir kısmını pratikte üstlenmeye başladığında, ebeveynlik sorumluluğu görünmez şekilde biçim değiştiriyor. Ebeveynlik bu görünmez biçim değişikliğine uğrarken, aslında kendi rızamızla bir vekâlet süreci başlatıyoruz. Peki, bu vekâleti kime, hangi şartlarla veriyoruz?

Ebeveyn otoritesi farklı tanımlar ve anlayışlarla son yirmi yılda oldukça tartışılan bir konu. Leonard Sax, Ebeveynliğin Çöküşü kitabında, modern ebeveynliğin "otoriter" olmaktan uzaklaşma çabasıyla birlikte ebeveynliğin sorumluluğunu da fark etmeden üzerinden attığı gözlemini paylaşıyor. Otoritenin, yalnızca sert, keskin ve değişmeyen yönüne değil, ebeveynin çocukların gelişimindeki rolü ve sorumluluğu üzerinden yeniden tanımlanması ve ebeveyn otoritesinin korunması gerektiğini ifade ediyor. Günümüzde, otoritenin ebeveynden çocuğa geçtiği bu tablodan farklı olarak devreye algoritmalar giriyor.

Literatürde "dijital dadı" ya da "dijital emzik" diye anılan olgu, ekranların çocuğu oyalama ve sakinleştirme aracı olarak kullanılmasını ifade ediyor. Bu araçlar çoğunlukla ebeveyn için kısa vadede nefes alma alanı açıyor. Ev işi, iş yükü, yorgunluk, tükenmişlik, yalnızlık, bazen yalnızca sessizlik ihtiyacı duyan ebeveyn, aradığı desteği bazen dijital alanda arıyor. Ancak ekran birincil yatıştırma yolu haline geldiğinde, çocuk için gelişimsel bir fırsat penceresi kaçırılmış oluyor.

Erken çocukluk, yürütücü işlevlerin ve duygusal kontrolün temellerinin atıldığı kritik bir dönem. Bu beceriler çoğu zaman eş düzenleme ile gelişiyor. Yetişkinler çocuğun duygusuna eşlik ederek, duyguya isim vererek, nedenini birlikte arayarak, bedeni sakinleştirmeye yardımcı oluyor. Çocuk zamanla bu dışarıdan gelen düzenlemeyi içselleştirerek öz düzenleme becerisini geliştiriyor.

Ekran, çocuğun sıkıntısıyla baş etmesinde birincil yatıştırma yolu haline geldiğinde çocuk sıkıntıyı işlemeyi değil, sıkıntıdan dikkatini kaçırmayı, ertelemeyi öğrenebiliyor. Üstelik algoritmaların denkleme girmesi, emziğin ya da çocuğun duygularını düzenlemek için destek aldığı herhangi bir nesnenin üstlendiğinden daha farklı, yönlendirici bir mahiyet taşıyor.

Bir ebeveyn, ağlayan çocuğunu susturmak için ona düzenli olarak bir ekran verdiğinde, duygusal eş-düzenleyici rolünü farkında olmadan cihaza devrediyor. Bir ergen, yaşadığı sorunlara yönelik tavsiyesi için ebeveyni yerine bir yapay zekâ sohbet botuna başvurduğunda, ahlaki rehber rolünü bir algoritmaya devrediyor. İnsan otoritesinin algoritmik otorite ile yer değiştirmesi, içinde bulunduğumuz çağın en belirleyici ve en az anlaşılan risklerinden biri. Bu durum, çocuğun değerler sisteminin ve sosyal becerilerinin, insan etkileşiminden kopuk, veri odaklı sistemler tarafından şekillendirilmesine yol açıyor.

Algoritma ebeveyn olursa

Burada kritik nokta algoritmaların öncelikleri ve tarafsızlığı. Dijital algoritmalar, çocuğun gelişimsel iyiliğinden önce, etkileşimi büyütmeye odaklı bir iş modeliyle çalışıyor. Daha fazla izleme, daha fazla tıklama, daha fazla ekranda kalma süresi. Bu hedef, çocuğun yüksek yararı ile kendiliğinden örtüşmüyor. Sürekli yüksek yoğunluklu uyarım, çocuğun beklenti eşiğini değiştiriyor. Hızlı geri bildirimlere alışan çocuklarda can sıkıntısına tahammülsüzlüğün artışı yalnızca bilimsel çalışmalarda değil; eğitimciler ve ebeveynlerin paylaşımlarında sıklıkla görülüyor.

Oysa can sıkıntısı, hayal kurmanın ve yaratıcılığın başlangıç noktası. Dikkatin sürekli bölünmesi, can sıkıntısına ya da uyaranlar üzerine düşünmeye izin vermeyen bir hızla değişen kısa klipler sürdürülebilir dikkatin gelişimini sekteye uğratıyor. Bu dijital emziğin kesildiği anlarda ise ortaya çıkan krizler, ödül döngüsünün kesilmesine bağlı birer yoksunluk tepkisini çağrıştırıyor.

Çocuk büyüdükçe dijital emzik yerini bir nevi algoritmik ebeveyne bırakıyor. Algoritmik ebeveyn, çocuğun hangi içeriği göreceğini, hangi arkadaşlık biçimlerinin normal sayılacağını, hangi beden imgesinin övüleceğini, hangi yaşam tarzının ideal gibi sunulacağını seçip düzenleyemeye başlıyor. Zira sosyal medya yalnızca içerik taşımıyor. İçeriği seçiyor, sıralıyor, tekrarlıyor, duyguyu kışkırtıyor ve esasında çocuğa neye önem vereceğini öğretiyor. Öneri algoritmaları eğitim değerini, doğruluğu ya da ahlaki gelişimi öncelemiyor. Genellikle etkileşimi önceleyen sinyallerle çalışıyor. Belirli bir konuya anlık ilgi gösteren bir çocuk, kısa süre içinde o konunun daha sert, daha uç, daha kışkırtıcı içeriklerine sürüklenebiliyor.

Algoritma, sistemin ödüllendirildiği şeyi tekrarlamak üzerine kurulu. Ancak ebeveynin sağlayacağı bağlam ve nüans olmadan tekrar eden içerik, değer dünyasını tek bir pencereden kurmaya başlıyor. Burada bir de epistemik otorite meselesi söz konusu oluyor. Çocuklar ve ergenler çoğu zaman algoritmik çıktıları nesnel ve yanılmaz gibi algılamaya yatkın. Eleştirel düşünme becerileri gelişmekte olduğu için önyargıyı, reklamı, manipülasyonu ve dezenformasyonu ayırt etmek her zaman kolay değil. Bu nedenle rehberliğin devri, yalnızca davranış düzeyinde değil, düşünme biçimi düzeyinde de bir değişim yaratıyor.

"Donuk Yüz" paradigması

Ebeveynliğin dijitale kaymasının ikinci büyük kanalı, yalnızca çocuğun değil ebeveynin de ekranla bölünmesi. Bir ebeveynin dikkatinin telefona kayması, çoğu zaman yüz ifadesinde ve tepki hızında değişimi beraberinde getiriyor. Bu değişim, özellikle bebeklik ve erken çocuklukta büyük anlam taşıyor. Psikoloji literatüründe yaygın kullanılan "Still Face" paradigması, bebeğin bakım verenden aldığı yüz ifadeleri ve karşılıklılığın, duygusal güvenlik için ne kadar hayati olduğunu gösteriyor. Dikkati dijital cihazlarla bölünen ebeveyn de istemeden bir süreliğine donuklaşıyor.

Araştırmalar, ebeveyn dikkatinin telefona kaydığı anlarda "Still Face" deneyindeki gibi küçük çocuklarda huzursuzluğun arttığını, ebeveynin dikkatini geri çağırma çabasının yoğunlaştığını, bazen de içe kapanmanın devreye girdiğini ifade ediyor. Bu sadece psikolojik bir durum değil. Bedensel stres tepkisi de eşlik edebiliyor. Çocuk, temasın kesildiğini hissettiğinde bunu bir tür geri çekilme olarak deneyimleyebiliyor. Davranışsal düzeyde ise kısır bir döngü oluşuyor. Ebeveyn cihazla meşgul oldukça çocuk dikkat çekmek için davranışını sertleştirirken ebeveyn yorgunlukla daha sert tepki verebiliyor ya da çocuğu sakinleştirmek için tekrar cihaz sunulabiliyor. Böylece dijital içerik, sadece çocuğun değil ebeveynin de baş etme mekanizmasına dönüşüyor.

Bu örüntüler uzun vadede dışsallaştırma belirtileri (hiperaktivite, saldırganlık gibi), içselleştirme belirtileri (anksiyete, depresyon gibi) ve ilişki kalitesinde zayıflama ile ilişkilenebiliyor. Türkiye'de okul öncesi grupta yapılmış bir çalışmada ebeveynin çocuk yanındayken cihazla meşgul olmasının, çocuğun hayattan kopma eğilimi ile güçlü ilişki gösterdiğine dair bulgular rapor ediliyor. Bu tür bulgular tek başına nedensellik ilan etmez. Yine de şu noktaya işaret edebilir: Çocuk gerçek ilişkide bir boşluk yaşadığında, sanal dünyanın kolay ve hızlı ödülleri daha çekici hale geliyor.

Dijital kullanımda ebeveyn rehberliği

Dijital dünyaya dair birçok öneri, ebeveynlere öncelikle ekran süresi kontrolü ve içerik filtreleri üzerinden sesleniyor. Bunlar ebeveynlerin sorumluluk alanında düzenlemesi gereken önemli noktalar. Ancak çocuk güvenliği, yalnızca ebeveyn kontrolü ile çözülebilecek kadar basit değildir. Platform tasarımı, veri işleme biçimleri, öneri sistemlerinin şeffaflığı ve çocukların mahremiyeti, kamusal düzenlemenin konusu olmalıdır. Dünyada da Türkiye'de de bu yönde artan bir farkındalığın olması kıymetli. Ancak bu gelişmeler, ebeveynin rolünü küçültmez. Tam tersine rolün niteliğini değiştirir.

Algoritmalarla temasın tamamen engellenemeyeceğini kabul ettiğimiz anda, temel soru şuna dönüyor: Çocuk algoritmalarla hangi yaşta, hangi bağlamda, hangi rehberlikle karşılaşacak? Süre ve içerik denetimi elbette önemli. Ancak en güçlü koruyucu mekanizma çoğu zaman daha sade bir temele dayanıyor. Ebeveynin kendi ekranından başını kaldırıp çocukla göz göze temas kurabilmesi. Birlikte izlemek, birlikte konuşmak, birlikte düşünmek. Çocuğun dijital dünyasını dışarıdan gözetlemek yerine, bir süreliğine içine girip ona eşlik etmek.

Burada küçük bir parantez açmak istiyorum. Bu yazıda sayılan riskler bir felaket tellallığı olsun diye yazılmadı. Bunlar, içinde kaybolduğumuz sanal dünyadan kendimizi çekip alabilmek için yüzümüze çarpan işaretler gibi düşünülebilir. Yazı sizde kontrolü kaybettiğiniz duygusunu büyütüyorsa, bilmediğiniz ve kötülüklerle dolu bir çağda yalnız ve çaresiz hissetmenize neden oluyorsa, kaygınızı artırıp ardından yine telefonunuzda oyalanmaya itiyorsa, o zaman amacından uzaklaşmış demektir.

Bu yazının ebeveynlere temel önerisi dijital dünyaya dair her detaya hâkim olmak değil. Her adımı kendinden emin ve kuşkusuz atmak da değil. Algoritmaların önümüze bir çorba gibi koyduğu uzman görüşleri arasında en doğru kalıbı bulup çocuğumuza kusursuz biçimde uygulamak hiç değil. Öneri daha insani bir temele, ortak bir ihtiyacımıza işaret ediyor. Kaçış alanı olarak gördüğümüz bu algoritmik dünyadan, en azından bazı anlarda, bilinçli bir çabayla sıyrılmaya çalışmak. Çocuklarımızla dijital uyaranlarla bölünmeyen zamanlara yer açmak. Onları kontrolsüzce dijital dadıların ve algoritmik otoritenin rehberliğine bırakamayacağımızı fark etmek.

Yanlış olduğunu düşündüğümüz bir adım attığımızda, dengeyi kaybettiğimizi hissettiğimizde, suçluluğun içine gömülmek yerine toparlanma gücünü kendimizde bulmak. Bunu da sunacağımız dijital rehberliğin bir parçası haline getirmek. Benzer kaygıları yaşayan ebeveynlerle dayanışmak, birbirimizden destek almak, kendi duygusal kaynaklarımızı beslemek. Çünkü ebeveynliğin görev alanı genişledi. Yük ağırlaştı. Bu yükü taşırken mükemmelliği hedeflemek, çoğu zaman bizi çocuğumuzdan uzaklaştırıyor. Unutmayalım ki çocuğunun yanında olmaya çalışan, mükemmellik hedefinden sıyrılıp kendi aile değerleri doğrultusunda bir yol çizmeye çabalayan her ebeveyn, hataları ve insani kusurlarıyla birlikte, algoritmik bir otoriteden çok daha değerli bir rehberdir.

*Uzm. Psk. Dan., Marmara Üniversitesi

Benzer Haberler

Dillere pelesenk olan, her fırsatta tavsiye edilen, sık sık duyduğumuz sağlıkla ilgili pek çok kalıp, deyim ve uygulama var. Kimi geçmişten beri söylenegelen kimi de son dönemlerde ortaya atılan topluma mal olmuş bu kalıplar kulağa hoş gelse de ne kadar tutarlı ve doğru oldukları bir hayli şüpheli. Bunların bir kısmı gerçekten faydalı olduğu gibi, bir kısmında hakikat payı yüksek, bir kısmına ise abartı, dedikodu hatta palavra biraz fazla karışmış gibi. Bu kalıplaşmış uygulama ve tavsiyeler çoğu zaman ciddi zararlara yol açmasalar da en mahzurlu yönleri hastalıklara karşı mücadele ve sıhhatin korunması konusunda insanları kolaycılığa sürüklemeleri, yanlış yönlendirmeler ve vakit kaybına yol açmaları. İşte hekimlerden derlediğimiz kadarıyla doğruları ve yanlışlarıyla sağlık hakkındaki meşhur bazı şehir efsaneleri.

Yüzyıllardır “sessiz, edilgen ve eğitilmeye muhtaç” görülen çocuklar, Gazze’de bugün dünyanın en güçlü ordularının hakikat tekelini yerle bir etti ve bu simülasyon dünyasını yıktı. Biz ekranlarda sadece Üçüncü Dünya klişelerine hapsedilmiş, yardıma muhtaç çocukları görmedik. Kendi hikâyesinin aktörü olan çocukalrı gördük.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile değişen dünya koşullarını okuyabilen, bilgiyi anlayan, sorgulayan ve anlamlı biçimde kullanan; teknolojiyi ahlaki sınırlar içinde yöneten, sosyal sorumluluk bilinci taşıyan “yetkin ve erdemli” bireyler yetiştirmeyi ve yalnızca medeniyete uyum sağlayan değil, medeniyet kuran ve geliştiren; akl-ı selim, kalb-i selim ve zevk-i selim sahibi bilge nesilleri hedefliyoruz.

Sanat Doğu’ya mı kayıyor? Evet, ama tek bir merkeze değil. Bugün yaşadığımız şey Batı’nın çöküşü de değil; çoklu merkezleşme. Bu nedenle asıl soru, sanatın yeni bir merkeze ulaşıp ulaşmadığı değil; sanatın artık tek bir merkeze ihtiyaç duyup duymadığıdır.