Hepimiz adına bir sınırı geçen: Kahraman

Mitolojik hikâyelerde, efsanelerde, destanlarda ya da masallarda olağanüstü özelliklere sahip kişilere çoğu zaman "kahraman" deriz. Bir kahramanın kim olduğu, anlatının daha ilk bölümlerinden itibaren kendini belli eder. Ortaya koyduğu güç, cesaret, olağanüstü yetenekler, verdiği mücadele, zorlukların üstesinden gelmesi ya da düşmanlarını yenilgiye uğratması onu diğer kişilerden ayırır. Kahraman, erişilmesi güç olanı başarabilen, engelleri aşan ve başkalarının geçemediği sınırları geçen kişidir. Fakat şu soru kahraman tipolojisine ilişkin genel geçer yargıları sorgulamaya imkân verir: Bir kişi güçlü olduğu için mi kahramandır, yoksa hepimiz adına bir sınırı geçtiği için mi onu kahraman olarak kabul ederiz? O halde bir kişiyi kahraman yapan şey nedir?

Mitolojik anlatılara baktığımızda kahramanın yalnızca güçlü bir savaşçı olmadığını görürüz. Örneğin Türk mitolojik destanlarından Oğuz Kağan'da, Manas'ta ya da diğer boyların yerel destan dünyasında kahraman, çoğu zaman kendisinden daha büyük bir şeyin üstesinden gelir. Bir soyun korunması, bir boyun düzeninin sürdürülmesi, kaybedilmiş bir yurdun yeniden kazanılması veya esaretten kurtuluş yolunun açılması gibi topluluk tarafından yüce kabul edilen hedeflerin peşinden gider. Bu nedenle kahramanın çabası yalnızca kendi kaderini değiştiren bireysel bir başarı değildir. Kahraman, kendi gücünü ait olduğu topluluğun kaderini değiştirmek için seferber eder. Onu kahraman yapan da çoğu zaman budur: Kendi sınırını, kendisinden daha büyük bir amaç uğuruna aşabilmek.

Kadersel doğum, kutsal vazife ve ideal insan

Kahramanın olağanüstü doğumu, onun hikâyesindeki ilk işarettir; ancak kahramanlığının kendisi değildir. Kahramanın doğum anı, ilk görünüşü, ilk hareketleri, davranışları, fiziksel yapısı ya da gücü çoğu zaman sıradan insanlardan farklıdır. Kimi anlatılarda doğum sırasında olağanüstü olaylar yaşanır; kimi kahramanlar doğar doğmaz sıra dışı davranışlar sergiler; kimilerinin fiziksel gücü daha çocukluğundan itibaren bir devin gücüne denktir.

Kahraman, neredeyse her zaman büyük bir problem ya da aşılması gereken bir engelle birlikte ortaya çıkar. Her şeyin yerli yerinde olduğu, sorunsuz ve konforlu bir hayat, kahramanın ortaya çıkma koşullarına uymaz. Bu nedenle anlatılarda kahraman ya büyük bir problemin ortasına doğar ya da doğduktan kısa süre sonra onunla yüz yüze gelir. Bir tehdit, bir düşman, bir istila ya da saldırı ile yüz yüze olan topluluğun dağılması, yurdun kaybedilmesi ya da soyun devamının tehlikeye girmesi halinde kahraman belirir.

Ancak kişiyi kahraman yapan şey ne olağanüstü doğumudur ne de olağanüstü özellikler sergilemesidir. Asıl önemli olan, bu gücü ne için kullandığıdır. Kahraman bir sınavdan geçer. Bir bedel öder. Tehlikeye girer. Gücünü kullanmasını gerektiren bir durumla karşılaşır. Bütün bunları yalnızca kendisi için değil, kendisinden daha büyük ve daha değerli kabul edilen bir amaç uğruna yapar. Böylece kahramanın gücü kişisel bir ayrıcalık olmaktan çıkar ve toplumsal bir sorumluluğa dönüşür.

Oğuz Kağan bu açıdan önemli bir kahraman tipolojisidir. O, yalnızca güçlü bir savaşçı değildir; aynı zamanda düzen kuran, dünyaya yeni bir biçim veren ve kendisini boyunun bekasından sorumlu hisseden kişidir. Manas Destanı'nda da benzer bir durum söz konusudur. Manas, parçalanma tehlikesi yaşayan soyuna birlik ve dirlik kazandıran olağanüstü özelliklere sahip bir kişi olarak öne çıkar.

Birçok sözlü anlatıda düzen bozulduğunda kahramanlar toplulukları adına sorumluluk üstlenir ve sahip oldukları ayırıcı özellikleri boyun yararına seferber ederek harekete geçerler. Dağılmış olanı toplayan, kaybedilmiş olanı geri getiren, korkulan yere giren, kimsenin geçemediği sınırı geçen, kapalı olanı açarak toplumuna yeni bir yol inşa eden kişidir.

Öte yandan toplumun kahramanı, aynı zamanda o toplumun ideal insan tarifini de içerir. Oğuz Kağan, Manas, Tomris Hatun, Banı Çiçek, Selcen Hatun gibi kahramanların taşıdığı özellikler, toplumun ideal insan profiline ilişkin bilgiler verir. Kahraman yalnızca anlatının içinde bir şeyler yapan kişi değil aynı zamanda toplumun bireylerini şekillendiren, onlara ilham veren ideal tipi temsil eder. Mitik kahramanlar, içinden çıktıkları toplumun hangi değerleri yücelttiğini, hangilerini kötülediğini, nelerden korktuğunu, neyi koruduğunu ve insanı nasıl görmek istediğini temsil ederler.

Bu örüntüler yan yana getirildiğinde mitik devirlerde kahraman kutsal bir doğumla dünyaya gelen, kutsal değerlerin korunmasını üstlenen ve toplum tarafından ideal insan özellikleriyle donatılan bütünsel bir figür olarak öne çıkar. Kutsal doğumla başlayan ayrıcalık, kutsal vazifeye, bu vazife ise ideal insanı inşa eden bir sorumluluğa dönüşür.

Kahraman her zaman erkek midir?

Kahramanlık çoğu zaman savaş, fiziki güç ve hareketle ilişkilendirildiği için zihnimizde hemen bir erkek figürü belirir. Oysa Türk destan geleneğinde kadın figürler yalnızca kahramanın annesi ya da eşi olarak karşımıza çıkmaz. Tomris Hatun, Selcen Hatun, Banı Çiçek, Burla Hatun, Darıyka, Canıl Mırza, Kız Saykal, Güldana, Kanıkey, Ay Çörük ve Kurmancan Datka gibi kadın figürler kimi zaman koruyucu, yol gösterici kimi zaman idare edici, karar verici; kimi zaman savaşçı ve düşmana tuzak kuran kişiler olarak karşımıza çıkar. Bazıları topluluğun geleceğini belirleyen kritik roller üstlenir.

O hâlde kahramanlık yalnızca bilek gücünün ortaya konulduğu bir olgu değildir. Aynı zamanda gücün korunmasına, kollanmasına, yönlendirilmesine ve gerektiğinde yeniden diriltilmesine imkân veren duygusal ve zihinsel bir boyutu da içerir. Bir kadın yalnızca erkek gibi kılıç kuşandığında kahraman olmaz. Bir topluluğun kaderini değiştirdiğinde, tehlike karşısında sorumluluk aldığında, yol gösterdiğinde veya imkânsız görünen bir durumdan çıkış yolunu inşa ettiğinde de kahramandır. Bu yönüyle kahramanlık biyolojik bir özellik değil, cinsler arasında iş birliğiyle yaşatılan kültürel bir roldür. Bu nedenle destanlarda kadın kahramanları yalnızca "erkek kahramanın yanında duran kadınlar" olarak okumak, anlatıların taşıdığı anlamı daraltır. Korumak, seçmek, yön vermek, bilgiyi taşımak ve kültürel hafızayı canlı tutarak geleceği mümkün kılmak gibi kadının taşıdığı güç fenomenleri kahramanlık olgusuna eklemlenir.

Yola çıkan her zaman kahraman mıdır?

Mitolojik düşüncedeki kahraman ile modern anlatılarda bireysel dönüşüm yaşayan kahraman arasında önemli bir fark vardır. Joseph Campbell'ın "monomit" olarak formüle ettiği bireyin arayışı şemasında kahraman, konforlu hayatını bırakarak yola çıkar. Yol boyunca çeşitli zorluklarla karşılaşır, sınavlardan geçer, birçok problemin üstesinden gelir ve sonunda değişmiş ve dönüşmüş olarak evine geri döner. Birey erginlenmiş, başka bir deyişle kendi hayatının kahramanı olmuştur. O halde yola çıkan kişi her zaman topluluğun kahramanı değildir. Birçok sözlü anlatı, edebî metin, sinema filmi ya da FRP oyununun genel aksı bu çerçevede bir kahramanlık hikâyesi üzerine kuruludur.

Bu bakımdan Homeros'un Odysseia destanı; mitolojik devirlerin hikâyesini anlatmasına rağmen belki de bireysel kahramanlığın erken örneklerinden biridir. Destanda Odysseus, çok iyi bildiği deniz rotasını -sanki- bilerek ve isteyerek unutur ve yirmi yıl sürecek bir kayboluşla kendi öznel kahramanlığını yaratır. Aslında 2026'da gösterime giren The Odyssey (2026) filminde bu -sanki- nin izlerini görürüz. Filmde Odysseus, Truva Savaşı'nın ardından sahil kenarında otururken eve geri dönmeye hazırlanan arkadaşlarına şunu söyler: "Artık Agamemnon'un arkasından gitmekten ve onun emirlerini uygulamaktan bıktım."

O, bilerek ve isteyerek bir kayboluş rotası çizecektir. Adeta kendi hayatının kahramanlığına başlar. Bu yolculuk boyunca olağanüstü olaylarla, varlıklarla ve mekânlarla karşılaşır. Onun hikâyesinin merkezinde bir şeye karşı savaşmak ya da bir topluluğu kurtarmak değil, kendi dönüşümünü gerçekleştirecek uzun bir yolculuk vardır. Buradaki kahramanlık anlayışı, Oğuz Kağan ya da Manas'ın temsil ettiği toplumsal kahramanlıktan farklıdır. Birinde kahraman, topluluğun kaderini değiştirmek için olağanın sınırlarını aşar. Diğerinde ise birey, kendi hayatının sınırlarını aşarak kendisini dönüştürür.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü bugün "kahraman" dediğimiz insanların önemli bir bölümü artık destan kahramanları gibi bütün bir topluluğun kaderini değiştiren kişiler değildir. Onlar çoğu zaman kendi hikâyelerinde gerçekleştirdikleri dönüşüm nedeniyle kahramanlaştırılırlar.

Mitik dönemlerde kahramanın ideal insan konusunda topluma verdiği mesaj, modern dönemlerde kolektif bir beklentiye dönüşür. Her toplumda kahraman, biraz da o toplumun kendisini nasıl görmek istediğine ilişkin ipuçları verir. Belki de bu yüzden kahramanların yalnızca güçlü olması yetmez; onların bizim için anlamlı olmasını bekleriz. Bu nedenle bireysel yolculuğunun sonunda tanınan, övülen ya da görünürlük kazanan kişiye kahraman dememiz tesadüf değildir. Onun hangi aşamalardan geçtiğini, hangi sınavları verdiğini ve nasıl değişip dönüştüğünü, neyi başardığını görürüz. Başka bir deyişle, kahramanlığını bize gösteren bir hikâyeye şahitlik ederiz.

Bugünün kahramanı kim?

Mitik dönemlerin kahramanı ile günümüzdeki kahramanlık olgusu arasındaki en belirgin farklardan biri kahramanın yönelimindeki anlam değişimidir. Mitik kahraman çoğunlukla toplumsal dönüşüm için harekete geçer. Modern bireysel kahramanlıkta ise toplumsal boyut çoğu zaman geri çekilir ve mercek kişinin kendi hikâyesine çevrilir. Birinde daha geniş bir toplumsal tesir alanı yaratılırken, diğerinde öznel olana tutulan merceğin büyüttüğü bir dönüşüm hikâyesi vardır. Fakat bu dönüşümün altında yatan temel olgu, tıpkı mitik kahramanlarda olduğu gibi toplumun yarattığı kahramanın, aslında o toplumun kendisi hakkında bir şey söylemesidir.

Bugün kahramanlaştırılan insanlar, içinden çıktıkları toplum hakkında fikir verir. Bir toplum cesareti yüceltiyorsa cesur olanı kahramanlaştırır. Fedakârlığı yüceltiyorsa kendini feda edeni; zekâyı yüceltiyorsa imkânsızı çözeni adaleti arıyorsa adalet uğruna bedel ödeyeni. Çünkü kahramanlar değişmiş olsa da kahraman yaratma ihtiyacımız hiçbir zaman bitmez. Hatta bugün bir insanı kahramanlaştırmak geçmişe göre çok daha kolaydır.

Kahraman yaratmak neden bu kadar kolay?

Sosyal medya, bu üretimin en güçlü araçlarından biridir. Bir görüntü birkaç saat içinde milyonlarca kişiye ulaşabilir. Bir insanın tek bir davranışı kısa sürede onun bütün kimliğinin yerine geçebilir. Bir fotoğraf, bir video, bir cümle, bir fedakârlık anı... Bir anda kişi "kahraman"a dönüşebilir. Böylece kahraman olan bireyi olduğundan daha cesur, daha iyi, daha dürüst, daha fedakâr kabul ederiz. Kendi beklentilerimizi onun üzerine yerleştiririz. Gerçek bir insanın yerine, zihnimizde yarattığımız bir kahramanı koyarız. Çünkü devir değişse de kahraman yaratma güdümüz değişmez.

Fakat burada kahramanlaştırmanın tehlikeli tarafı başlar. Bir toplum, bir kişiyi kusursuzlaştırdığında artık onun gerçeğini değil, kendi ihtiyacını savunmaya başlar. Bir insanı kahramanlaştırdığında onu gerçek bir insan olmaktan çıkarır. Artık onun hata yapmasına izin vermez ve çelişkilerini görmek istemez. Eleştirilmesini ihanet gibi algılayabilir. Çünkü kahramanlaştırdığı kişi aynı zamanda inandığı bir değerin taşıyıcısıdır. Yani, kahramanlaştırılan kişi çoğunlukla kendisinden daha büyük bir anlamın taşıyıcısı hâline gelir. Bu nedenle ona yöneltilen eleştiri doğrudan o değere yöneltilmiş kabul edilir.

Kahramanlar hiçbir zaman tamamen kaybolmaz, sadece biçim değiştirirler.

Belki de kahraman yaratmanın en güçlü yanı burada ortaya çıkar: Çoğu zaman kahramanımızı yalnızca gördüğümüz kişiden değil, olmasını istediğimiz insandan yaratırız. Hepimiz adına bir sınırı geçmiş olmalarıyla ilan edilen kahramanlar üretiriz.