İstatistik yankısından hakikate yapay zekâ çağında sanat ve olasılık çökertme

İnsanlık, teknoloji ile olan serüveninde daha önce hiç karşılaşmadığı kadar derin bir ontolojik eşikten geçiyor. Bir zamanlar aletleri fiziksel gücümüzü artırmak için kullanırdık; bugün ise kendi zihinsel ve estetik sınırını devretmeye, en mahrem üretim alanımız olan "sanatı" mekanik bir rasyonalizme teslim etmeye meylediyoruz.

Yapay zekâ, bir fırça veya keski gibi salt bir araç olmaktan çıkıp, o fırçayı tutan elin ardındaki iradeyi de simüle etmeye başladığında, sanatın doğasına dair o kadim soruyu yeniden sormak zorunda kalıyoruz: Yaratmak kime mahsustur ve makinenin ürettiği şey ne kadar "gerçektir"?

Modern teknoloji devlerinin inşa ettiği yapay zekâ mimarileri, özünde devasa birer istatistiksel tahminleme makinesidir. Bu algoritmalar, insanlığın yüzyıllar boyunca biriktirdiği tüm görsel, işitsel ve metinsel veriyi harmanlar. Ancak bu devasa kapasite, çoğu zaman varoluşsal bir yanılgıyı da beraberinde getirir: Hafızaya sahip olmayı, hatıraya sahip olmakla karıştırırız.

Makinenin muazzam bir veri hafızası vardır; fakat hiçbir verinin onun üzerinde bıraktığı bir iz, bir keder veya bir "hatıra" yoktur. Makine acı çekmez, neden diye sormaz, eksiklik hissetmez. Sanat ise tam da bu eksiklik hissinden, insanın kendi fani varlığını aşma sancısından doğar. İradesi, hüznü ve merhameti olmayan sentetik bir aklın sanata müdahalesi, kökü ve müellifi belli olmayan bir "sentetik hakikat" tehlikesini doğurur.

Ne var ki sanatın doğasını sadece bu beşerî acziyet, geçicilik ve "Ben de buradayım" diyerek zamana çentik atma arzusu üzerinden okumak, hakikatin yalnızca dünyaya bakan yüzünü görmektir. Kahir ekseriyetin gözden kaçırdığı asıl transandantal (aşkın) boyut şudur: Sanat eseri ortaya koymak, yalnızca beşerî bir eksikliğin telafisi değil; insanın, Yaratıcı'nın kendisindeki muradının bir yansıması haline gelme eylemidir. Kulda neşet eden o estetik idrak ve yaratıcı kabiliyet, Mutlak Sanatkâr'ın güzelliğini yeryüzünde biçimlendirme ve görünür kılma vazifesidir.

Bu dikey bağlamda sanatçı, kibirli bir edayla "Beni de görün" çığlığı atan bir benci değil; "Bende tecelli eden bu ilahi muradı görün" diyebilen bir mazhardır (aynadır). İyi bir fotoğraf çekmek ya da bir imgeyi somutlaştırmak, bu yönüyle dikey bir şahitlik makamıdır. İşte yapay zekânın ontolojik olarak asla aşamayacağı en büyük yarık burasıdır: Makine trilyonlarca veri satırıyla insanın eksiklik hissini taklit edebilir ama asla ilahi bir emanetin şuurlu taşıyıcısı ve Mutlak Güzellik'in bir aynası olamaz.

Sentetik hakikatin gölgesi

Makinenin bu aşkın aynadan mahrum oluşu, bizi sentetik hakikatin gölgesiyle yüz yüze getirir. Sentetik hakikat; gerçekliğin yerini alan, onun gibi görünen ama ontolojik olarak hiçbir yaşanmışlığa dayanmayan, ruhsuz bir yansımadır. Yapay zekânın sanattaki mevcut konumu, trilyonlarca parametre arasından "en muhtemel", "en ortalama" veya "en çok tekrarlanan" olanı bulup çıkarmaktır. Sistem, geçmişin eserlerini ayrıştırır ve piksellerine ayırır; ancak o eserlerin neden o formda inşa edildiğini, arkasındaki kültürel veya ahlaki bağlamı asla kavrayamaz.

Klasik estetik ile bağını koparmış bir yapay zekâ üretimi, tarihi bir Osmanlı figürünü resmederken dönemin ruhunu, kumaşın ağırlığını veya o dönemin kültürel şuurunu umursamaz. Ekrana dökülen şey, kalıplaşmış, bağlamından koparılmış ve tüketim kültürüne uygun hale getirilmiş bir halüsinasyondur. Eğer insan, kendi iradesini ve şuurunu bu sürece dahil etmezse, sanat sadece rakamların ruhsuz labirentine sıkışmış bir "istatistik yankısına" dönüşür.

Müellifin kaybı ve hukuki boşluk

Meseleye yalnızca felsefi ve estetik bir pencereden değil, hukuki bir sınır çizgisinden de bakmak mecburiyetindeyiz. Bugün modern hukuk sistemleri, yapay zekâyı hukuki bir şahsiyet (kişi) veya hak süjesi olarak tanımaz. Hukuk, tıpkı sanat gibi, insanın şuuruna, iradesine ve sorumluluğuna dayanır. Fikir ve sanat eserleri hukukunun evrensel kaidesi şudur: Bir üretimin "eser" sayılabilmesi için, onu var eden kişinin, yani "müellifin" hususiyetini (karakterini, iradesini) taşıması şarttır.

Yapay zekâ hukuki bir tanıma haiz olmadığı için, salt onun algoritmik döngülerinden -insan iradesi olmaksızın- dökülen çıktılar yasal olarak bir "sanat eseri" kabul edilemez; onlar ancak birer "veri çıktısı"dır. Bu hukuki boşluk, basit bir bürokratik gecikme değil, aslında ontolojik bir hakikatin ilanıdır: Sorumluluk alamayan, kederlenemeyen ve hür iradesiyle karar veremeyen bir mekanizma, hak iddia edemez ve ardında "eser" bırakamaz. Makinenin dünyasında karşımıza çıkan o "kökü ve müellifi belli olmayan" üretimler, tam da bu iradesizlikten beslenir.

Bir varoluş eylemi olarak "olasılık çökertme"

Yapay zekânın karşısında insanın sanatsal iradesi, kuantum fiziğindeki gözlemci etkisine benzer bir işlev görür. Yapay zekâ sistemlerinin sunduğu o devasa veri matrisi, henüz insan bilinciyle karşılaşmamış, ruhsuz bir ihtimaller bulutudur. Sistem formel olarak her kombinasyonu önümüze serebilir, dolayısıyla kendi başına bir anlamdan yoksundur.

Sanat, makinenin o istatistiksel olasılıklar denizi içinde kaybolmak değil; insanın kendi irfanı, yaşanmışlığı ve şahitliği ile o dalga fonksiyonunu kırması, yani olasılığı çökertmesidir. Algoritmaya sadece "bana bir tablo çiz" demek, iradeyi iğdiş etmektir. Oysa bir sanatçı, makinenin karşısına geçtiğinde kameranın açısını, ışığın yansıma miktarını, renklerin zıtlığından doğan kederi ve kompozisyonun arkasındaki tarihi hakikati dikte ettiğinde, o şuursuz ihtimaller bulutunu kendi gerçekliğine sabitlemiş olur. İnsan, kendi "ontolojik şahitliğiyle" o sentetik veriyi alır ve bir hukuku, bir bağlamı olan "esere" dönüştürür.

Mana kuruculuğu ve yeni sanatçının konumu

Makinelerin ve algoritmaların hüküm sürdüğü bu yeni çağda sanatçının rolü kabuk değiştirmektedir. Sanatçı artık sadece malzemeyi işleyen bir zanaatkar değil; olasılıklar arasından sahici olanı çekip çıkaran, makinenin sentetik yalanlarına karşı hakikatin muhafızlığını yapan bir "mana kurucusudur".

Teknolojiye sırtımızı dönmek veya onu tamamen reddetmek, romantik ama sonuçsuz bir eylemdir. Asıl marifet; teknolojinin hızını ve kapasitesini, insanın felsefi derinliğiyle melezlemektir. İnsan iradesi, makinenin üzerine bir zırh gibi giydirilmelidir. Yazılan komutlar (promptlar), sıradan birer yazılım satırı değil; makinenin kaosuna karşı çekilmiş birer irade kılıcıdır. Işığın nasıl düşeceğini, bir bakıştaki melankoliyi makineye öğretmek, sentetik hakikati reddedip yerine insanın köklü ve sahici hakikatini yerleştirmektir.

Hür irade ve şahitlik makamı

Bugün birileri, makinelerin insanın yerine geçeceğini, insanın kendi ürettiği bu algoritmalar karşısında ezilmeye mahkûm olduğunu telkin ediyor. Oysa bu, teknolojinin gücünden değil, insanın kendini tanrılaştırma kibrinden ve kendi şuurunu küçümsemesinden kaynaklanan trajik bir yanılgıdır.

Sanat, bir hesaplama meselesi değil, bir şahitlik meselesidir. Makine bizim yerimize görebilir, duyabilir ve hatta devasa veri ağları kurabilir ama bizim yerimize şahitlik edemez; bizim yerimize hukuki ve ahlaki sorumluluk alıp "müellif" olamaz. Dünyayı adaletle, estetikle ve irfanla imar etme görevi, hafızası olup hatırası olmayan makinelere bırakılamaz. Yapay zekâ çağında sanat; ancak verinin tekelleşmesine karşı duran ve sonsuz olasılıkları hür iradesiyle çökerten insanın o muazzam şuuruyla hayatta kalacaktır. Sanat, makinenin değil, ontolojik gözlemci olan insanın asil bir uyanışıdır.