İnsanın biyolojik temellerden kopuşu: Cinsiyetsizleşme ve transgenderizm

İnsan, kendini hem sorgulayan hem de anlamaya çalışan yani kendine dair sorular soran bir varlıktır. Kendisinin "kim" veya "ne" olduğu sorusu, biyolojik kökenli olmaktan çok varoluşuna, kimliğine ve şahsiyetine dair olmuştur. İnsanın kendisine sormuş olduğu soru, 21. yüzyılda çok farklılaştı. Zira daha önce bedenine dair sorun görmemiş veya sorunlaştırmamıştı. Modern çağın cinsiyet ve kimlik tartışmaları, insanlık için radikal bir tartışma mevzusu haline geldi. LGBT ve queer teori gibi transgenderist ve postgenderist akımlar, kadın-erkek düalitesini anlamlı görmeyerek belirli kimliklerin görünür olmasını manasız görüyorlar. İnsanın kendi bedeni üzerinde tercih ve değişikliğe gidebileceğini iddia eden bu akımlar; "beden, kimlik ve şahsiyet" tasavvurunu kökten değiştirme arzusu içindeler. Bu akımların arzuları ile biyoteknoloji, dijitalleşme ve transhümanist tekno-düşüncenin kesiştiği noktalar mevcut.
İnsan türünün geleceğine ilişkin ontolojik ve antropolojik sorgulama yapan akımlardan biri olan transgenderizm, tıbbi ve psikiyatrik çalışmaları kendisi için imkân olarak görür. Nitekim 20. yüzyılın ortalarında, "cinsiyet kimliği bozukluğu" kavramı üzerinde yoğunlaşan psikiyatristler, doğum kimliği/biyolojik cinsiyet ile atanmış kimlik/öznel cinsiyet arasında yaşanan uyumsuzluk olduğu iddiasına sahiptiler. Kliniğin konusu hâline getirilen "transgenderlik" tanı-tedavi denklemine sokularak sorun olarak görüldü. Kavrama sürekli yeni ifadeler (gay, trans, bio, lezbiyen, non-binary, agender, bigender vs.) eklenerek büyütüldü. Trans-postgenderizm, sadece ilginç yaklaşımların meselesi değil toplumun, siyasetin ve akademinin meselesi haline geldi.

Feminizmin katkılarıyla…

Feminist ve queer teorilerinden de destek alan transgenderizm ve postgenderizm hareketleri, sadece tercihen cinsiyetsizleşmeye dayalı bedensel bir yaşam olmaktan çok aynı zamanda ideolojik ve kültürel bir tutum. Öncesinde feminist düşüncenin biyolojik cinsiyet ile toplumsal cinsiyet arasındaki ayrımı reddetme kültüründen faydalandılar. "Kadın" ve "erkek" kategorilerinin yalnızca biyolojik gerçeklikler olmayıp kültürel olarak üretildiğini vurgulayan feminizm, trans-postgenderist hareketlere teorik yataklık yaptı. Bu ayrım, daha sonra queer teori tarafından daha da radikalleştirildi. Queer teoriye göre cinsiyeti ve kimliği sabit ve doğal kategoriler olarak görmek yanlıştır. Cinsiyetin tarihsel, kültürel ve dilsel pratikler içinde sürekli yeniden üretilebileceğini iddia eden bu yaklaşım, kimliğin sabit ve özsel bir yapıya sahip olduğu düşüncesini sorgular. İnsanın kimliğini performatif bir süreç olarak ele alan Queer teoriye göre cinsiyet sahip olunan bir özellik değil, sürekli icra edilen bir pratiktir.

Cinsiyet kategorilerinin mutlaklığını sorgulayan cinsiyetsizleşme hareketleri, geleneksel toplumlardaki erkek ve kadın ayrımının biyolojik zorunluluk olarak kabul edilmesine meydan okur. Bu teorilere göre teori; kadın-erkek ayrımı, kültürel normlar tarafından üretilen kabullerdir. Cinsiyet kimliğinin biyolojik determinizm tarafından belirlenmediğini iddia ederek bireyin öznel deneyimi ve toplumsal ilişkileri içinde şekillendiğini savunurlar. Cinsiyetin doğuştan verilen bir kader olmaktan çıkarak müzakere edilerek yeniden tanımlanabilir bir kimlik alanına dönüşebileceğini iddia ederler. Transgender deneyimi, bireyin içsel kimliği ile fiziksel bedeni arasında yaşanan uyumsuzluğu ifade etmek için kullanılan "yanlış bedende doğmak" metaforuyla açıklarlar. Bazıları bu metaforun, bedeni bir hata veya kusur olarak tanımladığı için sorunlu olduğunu iddia ederler. Bedensel sorunların biyolojik düzlemde çözülmesi gerektiğini savunan çağdaş teoriler, bedeni yalnızca biyolojik bir veri olarak görmezler.

LGBT hareketlerinin gelişimi, beden hakkında fikri dönüşümün neticesinde meydana geldi. "Lezbiyen, gey, biseksüel ve trans bireyleri" kapsayan ve biyolojik cinsiyetsizlik iddiasına dayanan bu hareket, başlangıçta eşit haklar ve toplumsal görünürlük talebi etrafında şekillense de zamanla farklı eğilimler ortaya çıkarak siyasal, ideolojik ve ticari bir hareket hâline geldi. Başlangıçta "evlilik, aile ve vatandaşlık" gibi kurumlar içinde eşitlik talep eden ve daha entegrasyoncu bir yaklaşım geliştirmek istemiş olsa da sonraları bu kurumların varlığını sorgulayan ve onların gereksiz olduğunu iddia eden ve bu kurumlara radikal saldırılarda bulunmaya başladılar. Özellikle queer teori, normalliğin kendisini sorgulayan bir perspektif geliştirerek "normal" ve "anormal" arasındaki sınırların toplumsal olarak üretildiğini savundu.

Bu tartışmaların bir uzantısı olarak ortaya çıkan ve daha radikal bir gelecek tahayyülünü temsil eden postgenderizm, cinsiyet kategorilerinin sadece toplumsal olarak ortadan kaldırılmayıp biyoteknolojik gelişmeler yoluyla da ortadan kaldırılabileceğini öne sürer. Postgenderizminin perspektifine göre insanlık, biyolojik cinsiyetin belirleyiciliğinden kurtularak cinsiyetsiz veya çoklu cinsiyet kimliklerinin bulunduğu yeni bir toplumsal düzene geçebilir. Bu düşünce, özellikle üreme teknolojilerinin, yapay rahimlerin ve genetik mühendisliğinin vb. gelişmesiyle daha da ümitlenmiştir.

Cinsiyetsizleşme, toplumsal ifsattır

Postgenderist düşünürlere göre cinsiyetin ortadan kalkması, bireylerin toplumsal roller ve beklentiler tarafından sınırlanmasını engelleyebilir. Sabitelerin ve özlerin tasfiye edildiği bir dünyada insanlar, kimliklerini biyolojik kategorilere göre şekillendirmekten daha çok özgür tercihlerine göre şekillendirebilirler. İnsanın kimliğine ve toplumun gelenek ve değerlerine saldırılarda bulunan cinsiyetsizleşmeyi savunan hareketler, toplumsal ifsadı meydana getirir. Cinsiyetlerin flulaştığı ve tasfiye edildiği bir dünyada insanın sadece biyolojisi tahribe uğramaz. İnsan deneyimini, anlam dünyasını ve hayat tarzını da dönüştürerek bozulacak bir kurguya sahip cinsiyetsizleştirme ideolojilerinin arzusu cinsiyetin dönüştürülmesi neticesinde her şey dönüşür.

İnsan varoluşunun boyutlarını silikleştirebilecek olan cinsiyetsizlik ideolojisine sahip olan kişi, grup ve yaklaşımların en çok ümit bağladığı hareket transhümanizmdir. Transhümanizm, insanın biyolojik sınırlarının teknoloji aracılığıyla aşılabileceğini savunan bir düşünce akımıdır. İnsanın maddi temelde düşünen ve bilişsel, fiziksel ve biyolojik olarak dönüştürülebileceğini iddia eden transhümanizm, teknolojiyi iddialarını gerçekleştirmesi için bir imkân olarak görür. Transhümanist perspektife göre insan türü, evrimsel süreçte ulaştığı mevcut formu nihai bir aşama olarak kabul etmek zorunda değildir. Transhümanistlere göre biyoteknoloji, yapay zekâ ve nöroteknoloji vb. alanlardaki gelişmeler, insanın bedenini ve zihnini dönüştürmesine imkân sağlayabilir.

Transhümanist düşüncenin en önemli iddialarından biri; bireyin kendi bedenini değiştirme hakkı yani "morfolojik özgürlük"tür. Transhümanistlere göre insan, bedeninin şeklini, kapasitesini hatta biyolojik yapısını değiştirme özgürlüğüne sahip olmalıdır. Trans-postgenderist hareketlerle dirsek teması olan bu hareket, yapay rahim gibi çalışmaların cinsiyet geçişi gibi uygulamalara imkân sağlayacağını vaat ediyor. İnsanın kendi biyolojisini yeniden inşasının mümkün olacağını iddia eden transhümanistlere göre insanın özü, beden değil zihindir. Çünkü onlara göre insan kimliğinin temelini "bilinç, hafıza ve düşünce kalıpları" oluşturur. Eğer bu zihinsel örüntüler dijital ortamlara aktarılabilirse, insan bilinci biyolojik bedenin ötesinde varlığını sürdürebilir. İnsan zihninin buluta veya makinaya bağlanmasına teknolojik tekillik denir. Bu teknolojik tekillik senaryosu, insanın yalnızca biyolojik bir organizma olmaktan çıkarak teknolojik bir varlık haline gelmesi anlamına gelir. İnsanın tekno-varlık olması cinsiyetin tasfiyesini kolaylaştırabilir.
Transhümanizm, insanlığın gelecekte kendi kendini yaratabileceğini yani "Persona Creatus" olarak adlandırılabilecek yeni bir varoluş biçimine evrilebileceğini öne sürer. Transhümanizme göre insan, kendisini biyolojik determinizmin sınırlarından kurtararak kendi kimliğini ve formunu bilinçli biçimde tasarlayabilen bir varlık haline gelebilir. Transhümanist dünyada şahsiyet, belirli bir bedene bağlı olmaktan çıkar ve zihinsel örüntülerin sürekliliği üzerinden tanımlanır. Transhümanizmin öngördüğü dönüşüm, şahsiyet kavramının kökten yeniden düşünülmesini zorunlu kılacak. Geleneksel dinlerde hatta felsefi düşüncelerde şahsiyet, sabit bir öz veya değişmez bir kimlik olarak ele alınır. Transhümanist düşünce ise tıpkı trans-postgenderist düşünce gibi kimliği; sabitesiz, akışkan, dönüştürülebilen dinamik bir süreç olduğunu vurgular. Her iki akım için de insan kimliği; sabit bir yapıya sahip olmaktan çok sürekli yeniden kurulan bir anlatı olarak görülür.

Cinsiyetsiz insan özgür kalabilir mi?

Transgender deneyimi bu anlamda modern insanın kimlik arayışının en görünür örneklerinden biridir. Birçok trans birey, içsel kimliği ile toplumsal kimliği arasındaki gerilimi "bölünmüş benlik" olarak ifade eder. Bu durum, bireyin kendisini gerçekleştirme sürecinde yaşadığı çatışmayı yansıtır. Geçiş süreci ise bu bölünmüşlüğü aşma ve içsel kimliği dışsal gerçeklikle uyumlu hâle getirme çabası olarak görülebilir. Bazı psikanalistlere göre transhümanist ve trans-posthümanist akımların arzularını insanın doğası kabul etmede zorlanır. Bazıları ise bu akımların bir imkân olduğunu iddia ederek insanın şahsiyetini inşa etmesi ve özgürleşmesi için bir imkân sunduğunu iddia ediyor. Transgender deneyimini bireyin içsel karşıtlıklarını bütünleştirme süreci olarak yorumlayan Post-Jungcu psikolojiye göre insan kişiliği yalnızca erkek veya kadın yönlerinden ibaret değildir. Çünkü onlara göre her bireyin içinde hem eril hem dişil potansiyeller bulunur. Bu potansiyellerin bütünleşmesi, bireyin daha kapsamlı bir psikolojik bütünlüğe dolaysıyla şahsiyete ulaşmasını sağlayabilir.

İnsanın geleceğine ilişkin önemli sorulardan bazıları şunlardır: Eğer teknoloji, insanın bedenini ve zihnini dönüştürme kapasitesine sahipse insan türünün sınırları nerede başlayıp nerede bitecek yani diğerlerine göre ezici bir üstünlük kazanacak mı? İnsanın kendi üzerinden teknolojik vasıtaları kullanması kendisini biyolojik bir tür olmaktan çıkararak teknolojik olarak tasarlanmış bir varlığa dönüştürebilir mi? Böyle bir dönüşümde başta insanın şahsiyeti olmak üzere özgür irade, sorumluluk ve mahremiyet gibi etik ve epistemik mevzuları nasıl etkileyecek? Tüm bu sorular, insanlığın teknolojik ilerleme karşısında kimliğini, sınırlarını ve değerlerini nasıl koruyup yeniden tanımlayacağını sorgular. Bilimsel olmaktan çok derin etik, felsefi ve toplumsal tartışmaları içerir.

İki farklı eşikteki insan

İnsanlık önümüzdeki yüzyılda yalnızca yeni teknolojiler gerçekliğiyle değil, aynı zamanda yeni cinsiyet ve kimlik biçimleriyle de karşı karşıya kalacak. Transgenderizm, queer teori ve postgenderizm tartışmaları; insanlığın kendisini yeniden düşünmesine yol açan önemli bir entelektüel meydan okumayı temsil edebilir. Daha önce iç dünyasını dönüştüren, kendini rasyonel özne haline getiren insan kendi biyolojisini de dönüştürme arzusunda. İnsanlık belki de ilk kez biyolojik evrimin sınırlarını aşarak kültürel ve teknolojik vasıtalarla evrimleştirilme sürecine girdi. Yeni teknolojiler, insanın varoluş biçimini bilinçli olarak şekillendirme potansiyeline sahip olmasına imkân tanıdı.

İnsan, iki farklı eşikte duruyor. Şimdilik biyolojik doğanın belirlediği geleneksel insan anlayışını olumluyor ve aksini çoğul anlamda kabullenmiyor. Diğer taraftan ise teknoloji vasıtasıyla ve kültürel ve ideolojik yaklaşımıyla kendisini yeniden tasarlayan bir varlık fikrine sahip. İnsan, belki de biyolojisinden kopmamaya yönelik bir direnç göstererek hem cinsiyetini hem bedeni koruyacak. Belki de transhümanizmin ve trans-posthümanist süreç hâkim olacak, Tanrı'nın yaratmadığını veya biyolojinin ürünü olmadığını düşünerek kendini siborg'a dönüştürecek.

Bu dönüşüm neticesinde yani -biyolojik bedenin ötesinde- zihinsel ve teknolojik süreçlerle insan kendini yeniden üretilebilir. Böylesi bir durumda, insan kimliği de şahsiyet de sabit bir öz olmaktan çıkacaktır. İnsan, sürekli yeniden kurulan bir varoluş biçimine sahip bir varlık olacak. Bu yeni çağda insan, sadece içinde yaşadığı dünyayı değil, kendi varoluş formunu da tasarlamaya başladı. Kendi bedenini tasarlayabilir hâle gelecek olan insan, kendi cinsiyetini de dönüştürmeyi özgür bir tercih olarak görecektir. İnsanlığın önündeki en büyük soru; kendi sınırlarını aşarak teknolojik yapıları kendi bedeninde kullanan insan, gerçekten daha özgür bir varlığa mı dönüşecek yoksa kendi yarattığı -teknolojik- yeni sınırların içinde mahkûm biçimde mi yaşayacak?