Devrimlerin kadın stratejisi
Devrimler, mahiyetleri itibariyle toplumsal düzenin tamamını hedefleyen bir bütünsel müdahaledir; sadece siyasal iktidarı değil toplumsal örüntüleri, zaman algısını ya da kamusal kimlik formunu rasyonel bir düzlemde yeniden inşâ etmeyi amaçlar. Ancak bu radikal müdahale süreçlerinde dikkat çekici bir "seçicilik" göze çarpar. Modernleşme tecrübelerinin hemen hepsinde siyasal akıl kamusal alanı erkeğin temsili üzerinden formatlarken, kadını hukûkî bir muâfiyet alanında veya stratejik bir sessizlik parantezinde bırakmayı tercih eder ve onu rejimin bekâsını sağlayan stratejik bir temsil nesnesi olarak konumlandırır. Bu sessizlik, devrimin her şeye muktedir olduğu retoriğiyle çelişir görünse de aslında toplumun en muhafazakâr ve dirençli damarı olan aile kurumunu bir "sosyolojik tampon" olarak kullanma stratejisinden kaynaklanır. Devrimci irâde, devleti dönüştürürken toplumsal çözülmeyi engellemek adına kadını geçici bir süre için "kültürel sürekliliğin" güvenli limanında tutar.
Kuramsal düzeydeki bu strateji Türkiye tecrübesindeki kılık kıyafet düzenlemesinin uygulama safhasında somut bir karşılık bulur. Söz konusu düzenleme, o dönem yönetimi elinde tutanların reflekslerini anlamak adına da bir laboratuvar örnekliği sunar. Erkeğin ne giyeceği yasa ile belirlenip yaptırıma bağlanırken; kadın kıyafeti bilinçli bir kademelendirme stratejisiyle doğrudan bir kanun metninin konusu yapılmamıştır. Hâkimiyetini erkeğin dış görünümü üzerinden -devleti ve sokağı- dönüştürerek tescil eden siyâsî otorite özel alanı ve aileyi temsil eden kadını bu normatif cebrin dışında tutmuştur. Bu yaklaşım bir muhafazakârlıktan ziyade toplumsal anomi riskine karşı geliştirilmiş bir sosyolojik tampon işlevi görür. Kadın üzerinden sağlanan bu geçici esneklik radikal bir kopuşun yaratacağı toplumsal direnç katsayısını yönetilebilir bir seviyede tutmayı amaçlar.
Kadına tanınan bu "stratejik muafiyet" toplumsal rızanın inşası için kullanılan bir yönetim enstrümanıdır. Erkeğin dönüşümü yasa ile sağlanan "anlık" bir temsilken; kadının dönüşümü eğitim, medenî hukuk reformları ve sosyal politikalarla zamana yayılan bir "ikna" süreci olarak kurgulanmıştır. Dolayısıyla "devrimci rejim" kadını hukukla zorlamak yerine pragmatik bir tercihte bulunmuş ve "yeni toplumun değerlerini" eğitim kanalıyla aile kurumuna yerleştirerek yapısal bir dönüşümü öncelemiştir. Bu, devletin gücünü uzun vadeli bir yapılandırma aracı olarak kullanma becerisidir.
İdeolojik temsil karşısında jeoekonomik kırılganlık sınırı
Türkiye tecrübesindeki stratejik sessizliğin aksine 1979 İran devrimi, kadını doğrudan ideolojik kimliğin temel taşıyıcısı ve sistemin görünür sınırı olarak konumlandırmıştır. Bu modelde kadının kamusal temsili rejimin egemenlik alanını ve Batı dışı varlık iddiasını somutlaştıran siyasal bir beyana dönüşmüştür. Ancak bu durum meseleyi sadece bir iç sosyoloji tartışması olmaktan çıkarıp çok daha derin bir jeoekonomik gerilim hattına yerleştirmektedir. İran'daki toplumsal devinim görünüşte hak merkezli bir zemin üzerinden ilerlese de arka planda rejimin küresel ekonomik sistemle kurduğu izolasyoncu ilişkinin yapısal sancılarını taşımaktadır. Kadın bedeni üzerindeki denetim aslında rejimin kendi iç pazarını ve enerji kaynaklarını küresel nüfuz alanlarından koruma çabasının sembolik bir barajı niteliğindedir. Bu barajdaki en ufak bir çatlak, rejimin ekonomik ve siyasal izolasyon kalkanının delinmesi olarak algılandığı için devlet manevra kabiliyetinden yoksun kalmaktadır.
Bu sembolik barajın en dikkat çekici boyutu küresel aktörlerin bu alanı kendi politik hesapları için bir meşrûiyet zemini olarak kullanma biçimidir. Bu noktada merkezî önemdeki husus, kadınların gerçek taleplerinin hem içeride rejimin hem de dışarıda küresel aktörlerin kendi hesapları için araçsallaştırdığı çifte bir yük altında kalmasıdır. İran'a uygulanan farklı jeopolitik çıkarları içeren yaptırım sürecinin "kadın hakları" başlığıyla kamuoyuna sunulması meselenin stratejik bir söylem aparatına dönüştüğünü göstermektedir. Kadın olgusunun devasa enerji koridorlarını, nükleer müzakereleri ve bölgesel hegemonya hesaplarını maskeleyebilen bir temsiliyete kavuşması, modern siyasetin en etkili işleyişlerinden biridir. İran özelinde kadın hakları savunuculuğu jeopolitik ajandaların üzerini örten bir işlev görmekte, böylece gerçek ekonomik ve askerî hedefler perdelenirken, bu hedeflere matuf müdahale zemini "evrensel değerler" söylemiyle uluslararası kamuoyunda rasyonalize edilmektedir.
Merkezî bir iletişim ekseni olarak kadın
Öte yandan İran devlet aklının bu dış baskılara karşı geliştirdiği savunma mekanizması da yine kadının kamusal görünürlüğü üzerinden şekillenmektedir. Devlet eliyle planlanan resmî ziyaretlerde ve uluslararası delegasyonların ağırlanmasında kadının iş hayatındaki ve akademik dünyadaki etkinliğinin özellikle ön plana çıkarılması bu stratejinin bir parçasıdır. Ziyaretçilerin kanaatleri oluşturulurken sunulan bu "kamusal canlılık", rejimin "ideolojik katılığı" ile toplumsal hayatın işleyişi arasındaki makası kapatma amacını taşır. Üniversitelerdeki kadın öğrenci sayısından bürokrasideki kadın istihdamına kadar uzanan bu veriler, dış dünyadaki "baskıcı rejim" algısını kırmak için kullanılan diplomatik bir araçtır. Dolayısıyla kadın, rejimi baskılamak isteyen dış aktörler ile kendi meşrûiyetini tescil etme gayretindeki devlet arasında merkezî bir iletişim ekseni haline gelir.
Nitekim İran özelinde kadının temsili iç güvenlik boyutuyla küresel güç mücadelesini aynı zeminde birleştirmektedir. Sistemin varlık gerekçesini tek bir sembole endekslemesi, en küçük bir toplumsal talebi doğrudan devletin stratejik varlığına yönelik bir tehdit haline getirmektedir. Bu sembolik sıkışma devleti "hak temelli talepler" karşısında manevra alanından yoksun bırakırken, dış aktörlerin kendi stratejik ajandalarını ahlâkî bir ambalajla sunmalarına hizmet eden hesaplı bir dayanak oluşturmaktadır. Türkiye örneğinde devletin kıyafet meselesini yasal bir zorunluluktan ziyade toplumsal bir sürece yayarak sağladığı esneklik, sistemi bu tür bir kırılganlıktan korumuş; İran örneğinde ise ideolojinin ve jeoekonomik savunma hattının tek bir temsille bu denli daralması, meseleyi çözümü güç bir ontolojik güvenlik sorununa dönüştürmüştür.
Modern devrimler çağında kadın stratejileri panoraması
Modern devrimler yüzyılına geniş açıdan bakıldığında, kadın üzerinden geliştirilen bu stratejilerin çok daha çeşitli ve katmanlı bir repertuara sahip olduğu görülür. Fransız Devrimi, kadınların devrim sürecinde oynadığı fiilî rol ile devrim sonrası tanımlanan yurttaşlık statüsü arasındaki uçurumu en sarih biçimde görünür kılar. Kadınlar barikatın, pazar yürüyüşlerinin ve siyasal kulüplerin aktif özneleri iken devrim hukuku "yurttaş" kavramını erkek üzerinden tanımlamış, kadın taleplerini ise düzenin istikrarı adına marjinalleştirmiştir. Olympe de Gouges1 gibi figürlerin idamıyla sonuçlanan bu süreç, burjuva mülkiyet düzenini sarsmamak adına geliştirilmiş bilinçli bir tasfiye stratejisidir. Bu modelde devrimci irade kadını kurucu momentten sonra adım adım kamusal alanın dışına itmiştir. Bu, aydınlanma karakterli devrimlerin kadını eşit yurttaşlıktan soyutlayıp "yönetilmesi gereken bir istisna" kılmasıyla kesinleşen bir siyasal öznelik iptalidir.
Ekim Devrimi tecrübesi kadın meselesini devrimci seferberliğin yapısal bir bileşeni olarak kurgulayan bir yaklaşım sergilemiştir. Alexandra Kollontai2 gibi figürlerin teorik çerçevesini çizdiği bu süreçte geleneksel aile yapılarını ve toplumsal hiyerarşiyi dönüştürmeyi amaçlayan radikal yasal düzenlemeler, yeni bir sistem inşâsının bir gerekliliğidir. Ancak bürokratikleşme ve savaş ekonomisinin zorunlulukları, Sovyet pratiğinde bu ideolojik tasarımı öncelikli bir hedef olmaktan çıkarmıştır. Kadın kimliği devrimci retoriğin ana izleği olarak merkezde tutulurken, sahadaki uygulama sistemin bekâsı için hiyerarşik yapıların ve geleneksel iş bölümünün yeniden tesis edildiği bir sürece evrilmiştir. İdeolojik kurgu ile devlet inşâsının pratik sınırları arasındaki yapısal gerilim, devrimci projenin reel politik sınırlarını tayin etmiştir.
Çin Kültür Devrimi ise bu modeli farklı bir düzleme taşıyarak cinsiyet farklarını ideolojik bir neferlik potasında eritmiş, kadını doğrudan sınıf mücadelesinin disipline edilmiş bir birimi haline getirmiştir. "Gök kubbenin yarısını kadınlar taşır" sloganıyla yürütülen politikalar, kadını üretim çarkına dâhil ederken aynı zamanda onu biyolojik kimliğinden arındıran tek tip bir kamusal görünüme zorlamıştır. Mao dönemi Çin tecrübesinde bu yaklaşım kadını bir "stratejik yedek güç" olarak görürken, geleneksel aile hiyerarşisini bütünüyle devlet otoritesine eklemlemeyi hedeflemiştir. Bu modelde kadının dönüşümü toplumu atomik düzeyde parçalayıp doğrudan partiye bağlayan bir ideolojik yeniden yapılandırma işlevi görmüştür.
Bu panoramanın ortaya koyduğu temel gerçeklik devrimlerin kadını hiçbir zaman tarihî ve toplumsal rollerinden kopuk, bütünüyle müstakil bir varlık olarak konumlandırmamış olmasıdır. Kadın ya dışlanan bir istisna ya modernleşme vitrini ya üretim neferi ya da ideolojik bir direnç hattı olarak her seferinde rejimlerin kendisini tanımladığı bir simge alanı haline getirilmiştir. Bu yöntem çeşitliliği devrimlerin başarısını toplumsal dokunun en derin katmanı olan kadın üzerinden tescil etme arzusuna dayanmaktadır. Ama farklı tarihsel bağlamlara rağmen ortak payda, kadının temsilinin bireysel bir haktan ziyade devletin ontolojik güvenliğini sağlayan bir sınır taşı olarak işlev görmesidir. Stratejiler değişse de kadının "kurucu momentin nesnesi" olma hali bâki kalmıştır.
Üretim paradigmasının dönüşümü ve dijital çağda temsilin tasfiyesi
Devrimlerin kadın üzerinden kurduğu bu stratejik repertuar, boşlukta oluşmuş bir tercihler toplamı değildir; aksine sosyal yeniden üretimin belirli bir tarihsel konfigürasyonuna yaslanır. İnsanlık tarihinde erkek, kadın ve çocuk hiyerarşisinin neredeyse mutlak bir yasa gibi kabul görmesi, önemli ölçüde üretim biçimlerinin fiziksel kapasiteye dayalı olmasından kaynaklanır. Tarım toplumunda ve erken sanayi döneminde fizikî dayanıklılık temel üretim ve savunma faktörü olduğu sürece, bu kapasiteyi elinde bulunduran özneye doğal bir hiyerarşik üstünlük alanı açılmıştır. Fakat teknolojik sıçrama üretim araçlarını fiziksel güçten zihinsel emeğe tahvil ederek bu hiyerarşiyi işlevsiz kılmıştır. Otomasyonun ve üretim araçlarındaki teknik sofistikasyonun fiziksel gücü belirleyici konumundan koparmasıyla kadın, değişen üretim doğasının yapısal bir gereği olarak sisteme dâhil olmuştur.
Üretim ilişkilerindeki bu teknik değişim devrimlerin kadına yüklediği "kurucu ödevi" ortadan kaldırmamış, aksine bu yükü toplumsal yapının derinliklerine taşımıştır. Nitekim her devrimci hamle kalıcılığın kadın üzerinden kurulacak toplumsal değer aktarımına bağlı olduğunu kavramıştır. Kolektif varoluşun sürekliliği adına kadın, sosyal yeniden üretimin aslî zemini olarak hafızanın ve değerlerin taşıyıcısıdır. Sürecin bu temsil üzerinden kurgulanması ideolojik denetimin de sürekliliğini sağlar. Teknik düzeyde nötrleşen üretim süreçlerine rağmen, kimlik inşâsının merkezi haline gelmek kadının üzerindeki temsil yükünü artırmakta, onu yeni dünyanın da en hayâtî ama aynı zamanda en çok baskılanan öznesi haline getirmektedir.
Nihayetinde devrimlerin kadın üzerinden yürüttüğü hesaplı dönem, yerini insanın bizzat kendi mahiyetini savunduğu daha köklü bir gerilime bırakmıştır. Bugün dijitalleşmenin yarattığı kimliksiz boşluk içinde kadın kendisini temsil nesnesi haline getiren tarihsel kodlardan sıyrılarak yeni bir varlık tanımı inşâ etmek durumundadır. Algoritmik düzende asıl mesele cinsiyetlerin birbiri üzerindeki üstünlüğü değil insan türünün kendi teknolojik mirası ve bu mirası yaşatan kapitalist Amerikan hayat tarzı karşısındaki anlam mücadelesidir.